Fanny Blankers-Koen (rechts) boekt de overwinning voor het Nederlandse estafetteteam op de Spelen van Londen in 1948. Beeld AP
Fanny Blankers-Koen (rechts) boekt de overwinning voor het Nederlandse estafetteteam op de Spelen van Londen in 1948.Beeld AP

Déjà vuOlympische kwalificatie

Nederlands succes op de estafette is nog altijd een historisch unicum

“Deze 4 x 100 meter estafette – we kunnen gevoeglijk aannemen – is wederom het werk geweest van niemand minder dan mevrouw Fanny Blankers-Koen”, oordeelde radiocommentator Peter Knegjens na de finale op de Olympische Spelen in Londen in 1948. Terwijl driekwart van de gouden race toch was gelopen door drie andere Nederlandse atletes: Xenia Stad-de Jong, Nettie Witziers-Timmer en Gerda van der Kade-Koudijs.

Maar Knegjens zag het goed. Bij de laatste wissel leek de eerste plaats niet in zicht. De lange passen van Blankers-Koen, ook bekend als de Vliegende Huisvrouw, gaven de ploegen van Australië en Canada uiteindelijk toch het nakijken. Het waren sowieso haar Spelen: behalve op 4 x 100 behaalde ze ook goud op de 100 meter, de 200 meter en de 80 meter horden.

Het estafettesucces in Londen was een unicum in de vaderlandse atletiekgeschiedenis. Van een erg succesvolle traditie op dergelijke nummers kwam het nooit. Pas nu met de olympische kwalificatie van vijf ploegen (dames, heren én gemengd) mag Nederland weer een beetje gaan dromen van ­medailles op de Spelen.

Verwijzing naar gewoontes van ver voor het begin van de christelijke jaartelling

Het mooie van de estafettenummers is dat ze duidelijk verwijzen naar gewoontes van ver voor het begin van de christelijke jaartelling. Toen al verliep communicatie over grotere afstanden soms via verschillende lopers die belangrijke boodschappen onderweg aan elkaar overgaven. De oude Grieken kenden ook rituelen waarbij een vlam werd doorgegeven. De echo daarvan is terug te zien in de gang van het olympische vuur, dat sinds 1936 via vele handen van Olympia naar de plek van de Spelen wordt gebracht.

In de atletieksport begonnen de Amerikanen in de jaren tachtig van de negentiende eeuw met estafettes. Atleten liepen met een vlag. Dat maakte het doorgeven dikwijls tot een hel, ­reden waarom niet veel later voor het huidige, praktischer stokje werd gekozen. Niet dat dit leidt tot probleemloze wissels: nog regelmatig eindigen belangrijke estafettes met diskwalificaties van ploegen vanwege vallende stokjes of overdrachten buiten de daarvoor bestemde vakken.

De eerste drie olympiades in de ­moderne tijd (1896, 1900 en 1904) kenden nog geen estafettenummers. De eerste estafette voor mannen, een teamprestatie in een verder individuele tak van sport, was te zien op de Spelen van 1908 in Londen. Net als bij de later geïntroduceerde 4 x 400 meter legden vier atleten in totaal 1600 meter af, maar de afstanden waren in dit geval ongelijk verdeeld. De eerste twee lopers waren elk goed voor 200 meter, de derde voor 400 meter en de slot­loper voor 800 meter.

Verdwenen op de Olympische Spelen van 1912 in Stockholm

Deze 200-200-400-800-vorm verdween op de Olympische Spelen van 1912 in Stockholm, waar voor het eerst de 4 x 100 meter en 4 x 400 meter voor mannen werden gelopen. De ­Britse ploeg won goud op de estafette over de kortste afstand, die van Amerika over de langste.

De vrouwen liepen voor het eerst een 4 x 100 meter op de Olympische Spelen van 1928 in Amsterdam. De thuisploeg werd vijfde op bijna 1,5 seconde van de winnaars van het goud, de Canadese ploeg. Sommige kranten vonden het eigenlijk maar niets: “Wij zijn geen bewonderaars van hardloopen door dames en vinden dat deze tak van sport de ‘slanke lijn’ al te veel bevordert”.

De primeur van een olympische 4 x 400 meter estafette voor vrouwen moest wachten tot de Spelen van 1972 in München. De Oost-Duitse atletes wonnen, voor die van de Verenigde Staten en West-Duitsland.

Atletiek op de Olympische Spelen in Tokio komende zomer kent weer een nieuwigheid: een 4 x 400 meter met twee vrouwen en twee mannen. Nederland heeft zich er al voor gekwalificeerd. Ook bij het zwemmen en op de triatlon worden gemengde estafettes geïntroduceerd.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden