ReportageRwanda

Is het Rwanda van dictator Kagame de juiste plek voor een WK wielrennen?

Het WK wielrennen, dit weekend in Australië, vindt over drie jaar plaats in Rwanda. Voor Afrika een historische gebeurtenis. Maar critici vragen zich af of het land, dat lijdt onder het bewind van dictator Paul Kagame, het passende decor is.

Thomas Sijtsma

Het eerste wat opvalt aan Kigali zijn de brandschone wegen. In de hoofdstad van Rwanda, decor van het WK wielrennen van 2025, ligt het asfalt er strak bij en in het schijnsel van neonreclames ontbreekt op straat elk spoor van vuil of stof. Zwerfafval bestaat niet. Hogerop domineren dure hotels, futuristische panden en bankgebouwen de skyline.

Ook buiten de hoofdstad maakt Rwanda een onuitwisbare indruk. Vergeet Rome als stad van de heuvels, dit land heeft er duizend en ze tarten het voorstellingsvermogen. Rwanda is door de grote hoeveelheid bossen, gras- en akkergronden bedekt met een laken van het mooiste groen. De mensen langs de hoofdwegen, buiten en binnen de stad, ogen onbezorgd en vrolijk.

Maar de schijn lijkt hier te bedriegen. Bij de steile Muur van Kigali, waarschijnlijk de scherprechter van het WK in 2025, kan niemand om de armoede heen. Aan weerszijden van de klim loopt een stroompje van het riool langs de kasseien. In deze achterbuurt zijn de huizen vuil, lopen de mensen met huisraad als matrassen en kasten op hun hoofd. Ze dragen vodden.

Twee derde onder de armoedegrens

Achter het masker van de vriendelijke Rwandezen schuilt angst. Zo zijn de schone hoofdwegen een gevolg van het strenge overheidsbeleid van president Paul Kagame (65). Wie vuil achterlaat, kan een boete van omgerekend honderd dollar verwachten. Onbetaalbaar voor de meeste Rwandezen, van wie twee derde onder de armoedegrens leeft en nog geen dollar per dag te besteden heeft. Elke maand leveren de inwoners verplicht een vrije zaterdag in om hun deel van de wijk schoon te maken.

Anneke Verbraeken bezoekt als journalist van Vrij Nederland en de Groene Amsterdammer regelmatig de regio. Ze waarschuwt voor de betoverende werking van Rwanda en Kagame. “De president is ontzettend listig”, zegt Verbraeken. “Kagame manipuleert het beeld. Rwanda is het best te vergelijken met een prachtig opgepoetste oude pot. Aan de buitenkant glimt het, maar aan de binnenkant is het rot.”

Rapporten van Amnesty International en Human Rights Watch liegen er niet om. Neem een afslag van een van de strak aangelegde wegen, weg van het gemanipuleerde beeld dat toeristen zien, en je vindt armoede en rotzooi. In Rwanda wonen amper kritische journalisten of politieke tegenstanders van Poetin-aanhanger Kagame. Ze zijn gevlucht, ineens verdwenen, gevangengenomen of in opdracht van de president vermoord.

Toch stuurt Nederland straks ‘gewoon’ een afvaardiging naar het land met de autocratische leider. “We hebben geleerd dat problemen onder de aandacht brengen door juist wél naar Rwanda te gaan meer effect heeft dan een boycot”, zegt Thorwald Veneberg, directeur van wielerbond KNWU. “Hoe meer een land isoleert, hoe slechter het wordt voor de bevolking. Met sport kunnen we juist iets bereiken.”

Kagame presenteert zijn land als voorbeeld voor de regio

Over de misdaden van Kagame wordt weinig gesproken. Onder zijn leiding is na de genocide van de Hutu’s op de Tutsi’s in 1994, met bijna een miljoen doden binnen honderd dagen, een nieuw land opgebouwd. Dat presenteert zich internationaal als voorbeeld voor de regio, met economische voorspoed, zorg voor iedereen, toegankelijk onderwijs, de laagste misdaadcijfers van het continent, vrouwenrechten en politieke stabiliteit. Rwanda is van een land dat op talloze terreinen een achterstand had een koploper geworden.

“Een Rwandees zal nooit zeggen wat hij echt vindt of denkt”, zegt Verbraeken, die een vergelijking maakt met de Stasi in Oost-Duitsland. “Bij bushaltes staan spionnen om te horen wat burgers zeggen. Vreemden worden meteen opgemerkt en doorgegeven. Als je het niet eens bent met Kagame, word je meteen medeplichtig gesteld aan genocide of de ontkenning daarvan. Met fikse straffen tot gevolg.”

In tegenstelling tot het WK voetbal in Qatar en sportevenementen in China en Rusland is er nauwelijks discussie over het WK wielrennen in dit land waar mensenrechten worden geschonden. David Lappartient, baas van de internationale wielerbond UCI, is meermaals gevraagd naar de morele implicaties. Zijn antwoord luidt: meng sport niet met politiek. “Wanneer je kijkt waar Rwanda vandaan komt, en waar het nu staat, dan kan dat alleen maar worden behaald met echt leiderschap”, zei Lappartient tegen onder andere CyclingNews. “Ik geloof oprecht dat er steun is voor de autoriteiten. Kagame is een visionair die eenheid heeft gebracht.”

De UCI heeft een blinde vlek voor grote problemen, vinden tegenstanders. Maar Lappartient vindt in Rwanda een geschikte partner om zichzelf te presenteren als de man die het wielrennen heeft geglobaliseerd, als de inclusieve denker en de man die iets nalaat voor de sport. Zo’n status kan zijn presidentschap bij de UCI verlengen of hem een vooraanstaande positie bij het Internationaal Olympisch Comité (IOC) opleveren.

Democratische tekortkomingen

Andersom gebruikt Kagame de UCI voor een vorm van ‘sportwashing’: met het WK poetst de Rwandese president zijn reputatie op en leidt hij de aandacht af van alle democratische tekortkomingen en de schending van mensenrechten. Naar verluidt heeft Kagame zeven miljoen euro betaald om het evenement binnen te halen. Er zal straks nog minimaal twaalf miljoen euro in de organisatie worden gestoken.

Voorstanders van het WK wijzen erop dat geen continent meer aanspraak maakt op het WK dan Afrika. Het is een unieke mogelijkheid voor Rwanda en Afrika om te laten zien dat niet alleen witte Europeanen fietsen. Ook kan het WK het toerisme verder op gang te helpen en de economie een boost geven. Bovendien is wielrennen in Afrika voorzichtig in opkomst. Teams deden al mee aan de Tour de France, ploegen als Team Ineos en Israël Premier-Tech investeren er in opleidingen. En links en rechts breken Afrikaanse renners door, met Eritreeër Biniam Girmay, winnaar van Gent-Wevelgem, als lichtend voorbeeld.

In Rwanda zelf wordt al sinds 2009 met internationaal succes de Tour du Rwanda georganiseerd en het land is na Zuid-Afrika de meest volwassen wielernatie van Afrika. Met het African Rising Cycle Centre is een plek voor talentontwikkeling gecreëerd. De UCI wil dit uitbouwen. Dit WK kan, in navolging van dat in Colombia in 1994, als voorbeeld dienen voor de rest van het continent. Sindsdien zijn Zuid- Amerikaanse klimmers niet meer weg te denken uit het peloton.

‘Selectieve verontwaardiging’

Volgens Verbraeken kan en mag dit evenement niet los van politiek worden gezien. Een peloton wielrenners neemt de repressie, intimidatie, schending van mensenrechten en corruptie niet weg. Geen inwoner is ermee geholpen.

Maar volgens Rick Nobel (28), verdienstelijk renner op continentaal niveau en voormalig Afrikaans diplomaat, mag deze kans Rwanda niet worden ontnomen. “Natuurlijk moeten we vraagtekens zetten bij wat niet deugt in Rwanda”, zegt Nobel. “Maar het moet niet de eerste reactie zijn bij deze historische toewijzing. Het is een vorm van selectieve verontwaardiging die ten opzichte van Afrikaanse landen vaker voorkomt. Laat de kritische benadering van Kagame niet de boventoon voeren. Het WK brengt veel teweeg voor Afrika en voor het beeld dat de wereld over het continent heeft.”

Het WK-peloton zal in 2025 door de inwoners waarschijnlijk met open armen worden ontvangen. Aan beide zijdes van de Muur van Kigali zullen rijen lachende gezichten verschijnen, het enthousiasme zal tot ver buiten de stad hoorbaar zijn. Kagame kan zich op voorhand winnaar wanen van het WK. Of het leven van de Rwandezen erop vooruitgaat, valt te bezien.

Dit is een ingekorte, aangepaste versie van een artikel dat medio oktober in wielertijdschrift De Muur nr. 77 verschijnt.

Lees ook:

Een Tour zonder zwarte Afrikaanse renner is een ‘verontrustende stap terug’

Nicholas Dlamini uitte in juli zijn zorgen, omdat dit jaar geen enkele zwarte Afrikaanse renner meedoet in de Tour. Het wielrennen blijft een westerse sport, met weinig wortels naar het Afrikaanse wielrennen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden