null

Gendergelijkheid

Hij of zij? Zo duidelijk is de realiteit op het sportveld niet meer

Beeld Patrick Post

Transgenders confronteren de topsport met ethische dilemma’s. ‘We gaan toe naar een non-binaire samenleving. Ondertussen blijft de sport zeggen: we willen in je broekje kunnen kijken en dan beslissen of je mag meedoen.’

Esther Scholten

Op het sportveld geldt het recht van de sterkste. Hoe passen transgenders daarin? Voor het eerst in zeven jaar heeft het Internationaal Olympisch Comité (IOC) haar standpunt gewijzigd en de toelating tot wedstrijden makkelijker gemaakt.

De wereld die draait om fysieke krachtmetingen kent een lange geschiedenis van toezicht houden op de lichamen van deelneemsters. Om de vrouwensport te beschermen, heet het dan.

“Het is een complex vraagstuk”, zegt Sandra Meeuwsen, filosoof en directeur van het Erasmus Centre for Sport Integrity & Transition. “Verschillende waarden uit de sport buitelen hier over elkaar heen: eerlijke competitie versus inclusie.” Traditiegetrouw worden wedstrijden op geslacht ingedeeld, maar werkt dat nog in deze genderfluïde tijd?

Meeuwsen: “We gaan toe naar een non-binaire samenleving. Ondertussen blijft de sport zeggen: we willen in je broekje kunnen kijken en dan beslissen wij of je mag meedoen. Op basis waarvan denken wij dat we die macht hebben?”

Botsing van waarden

Recent kwam de uitsluiting van de Britse wielrenster Emily Bridges (21) in het nieuws. Zij mocht van de internationale wielerunie UCI niet meedoen aan een kampioenschap. Tot 2018 brak Bridges records bij de mannelijke junioren, in 2020 meldde ze zich als transgender bij de vrouwen.

Volgens Ad Roskam, technisch directeur van de Atletiekunie, kun je op twee manieren naar dit vraagstuk kijken. “In algemeen ethische zin is het natuurlijk kwalijk als de sport beperkingen oplegt aan hoe iemand zich als persoon ontplooit. Aan de andere kant: wie door een sportbril kijkt, hecht aan eerlijke competitie. Daar kan het botsen.”

Lang sloot het IOC transvrouwen uit van deelname aan internationale toernooien. Op hen spitst de discussie zich toe, omdat zij een onevenredig groot voordeel zouden hebben van een als man doorlopen puberteit. Sinds 2003 zijn ze welkom, onder wisselende voorwaarden.

Zo eerlijk mogelijk

Roskam stelt dat er regels moeten zijn voor een eerlijk speelveld, maar erkent dat dat sowieso lastig is. Een volleyballer van 2.10 meter heeft in de aanval meer kans dan een opponent van 1.76. “Ik ben de laatste om te zeggen dat sport 100 procent fair is, maar dat moet wel het streven zijn. Je vindt nooit dé oplossing. Het is een oplossing, die bovendien in het tijdsbeeld kan veranderen. De transgenderdiscussie is daar een voorbeeld van.”

Aanvankelijk eiste het IOC van transgenders dat ze een geslachtsveranderende operatie hadden ondergaan. Vanaf 2015 was het onderdrukken van het testosteronniveau met medicijnen genoeg. Steeds lag de nadruk op de generieke beperkingen voor deelname, maar sinds dit jaar is er een ommezwaai.

Het IOC hanteert ten aanzien van transgender sporters geen algemeen geldende regels meer. Daardoor kan iedere sportfederatie zelf een besluit nemen over de voorwaarden waaronder iemand wordt toegelaten tot wedstrijden. Het nieuwe beleid, vlak na de Winterspelen van Peking in werking getreden, gaat gepaard met een oproep: er moet niet langer vanuit gegaan worden dat transvrouwen een inherent voordeel hebben. De uniforme testosteronspiegel is van de baan.

Sportspecifieke criteria

De nationale sportkoepel NOC-NSF heeft de eigen ‘Richtlijn Gender- en seksediverse personen in de sport’ nog niet aangepast. Technisch directeur André Cats gaat ervan uit dat de ruimere interpretatie van het IOC wordt overgenomen.

“Wie bij de vrouwen mag meedoen en wie bij de mannen leidt al decennialang tot discussie. Ik denk dat het IOC een respectvol uitgangspunt heeft geformuleerd. Het geeft de opdracht aan sporten om sportspecifieke criteria op te stellen. Eenvoudig is dat echter niet. Categoriseren leidt altijd tot randgevallen en twist.”

Wielrenster Bridges liet na haar uitsluiting op Instagram weten: “Ik voel me vernederd en gedemoniseerd. Niemand zou moeten kiezen tussen wie ze zijn of deelnemen aan de sport waar ze van houden.”

Open Kampioenschappen Synchroonzwemmen, april 2022. Beeld Patrick Post
Open Kampioenschappen Synchroonzwemmen, april 2022.Beeld Patrick Post

Mensenrechten

Kan de sport blijven vasthouden aan de strikte tweedeling tussen mannen en vrouwen? Iedere sport zoekt naar een passend antwoord. World Athletics, de internationale atletiekbond, laat alles bij het oude. “We onderschrijven echter de noodzaak dat alle regels binnen het kader van de mensenrechten moeten zijn”, aldus voorzitter Sebastian Coe.

Een saillante toevoeging, gezien de kritiek anderhalf jaar geleden van Human Rights Watch. De mensenrechtenorganisatie verklaarde destijds dat de geslachtstesten in de atletiek discriminerend zijn en een ernstige inbreuk op de rechten van sporters. “Vrouwen met een hoog testosterongehalte worden behandeld alsof ze niet menselijk zijn, alsof ze minder waard zijn.”

De snelle reactie van World Athletics is misschien wel ingegeven door de geschiedenis met interseksuele en hyperandrogene atleten, die voor soortgelijke dilemma’s zorgen als in de transgenderdiscussie. Bekendste voorbeeld is Caster Semenya, de Zuid-Afrikaanse olympisch kampioene van 2016 die vijf jaar later in Tokio haar titel op de 800 meter niet mocht verdedigen vanwege te veel lichaamseigen testosteron.

Uitgerekend op dat kampioenschap debuteerde de eerste transvrouw op de Spelen. De Nieuw-Zeelandse gewichthefster Laurel Hubbard greep naast de medailles. Deze twee voorbeelden illustreren de worsteling van de sportwereld: hij of zij, zo duidelijk is de realiteit niet meer. Er gaan stemmen op om de genderhokjes te schrappen en te kijken naar wat lichamen kunnen.

Testosteronwaardes

Atletiekbestuurder Roskam heeft begrip voor het standpunt van zijn internationale federatie. “De oude regelgeving van het IOC richtte zich niet voor niets op de testosteronwaarde. Testosteron is een prestatiebevorderend middel, dat op de dopinglijst staat. In het licht van de huidige maatschappelijke dimensie wordt daar steeds kritischer naar gekeken. Is testosteron wel het juiste middel? Moeten we die grenzen opleggen? Mogen we dat? Wat zijn alternatieven?”

Roskam: “Het IOC vindt zo’n beperking nu ongewenst, maar een andere oplossing is nog niet gevonden. Bij World Athletics redeneren ze dat testosteronwaardes zoveel invloed hebben op prestaties dat ze de restricties daarvoor handhaven. Ik begrijp die logica wel.”

Cats benadrukt dat de sport fair moet zijn in de richting van die ene sporter, maar ook naar haar tegenstandsters. Nederland wil immers ook graag kunnen blijven juichen voor een geboren vrouwelijk atletiektalent als Femke Bol. “Ik moet in alle eerlijkheid zeggen dat ik nu niet een eenduidig antwoord kan geven op de vraag hoe dat moet.”

De top in biologisch keurslijf

Ook onder ethici is er geen overeenstemming, weet Meeuwsen. Integendeel zelfs. Op internationale congressen ‘vliegen de vonken in het rond’. Zij heeft onlangs het debat geopend met haar Britse collega Jon Pike, die mede verantwoordelijk is voor de recente uitsluiting van transgenders in het rugby. Hij is tegen het balanceren tussen verschillende waardes en voor het prioriteren: veiligheid, eerlijkheid, inclusie - in die volgorde.

Meeuwsen: “Dit is een debat dat je niet op een achternamiddag kunt beslissen op basis van testosteronwaarden. Dat doen we ook niet met huidskleur. Dan zeggen we ook niet: mensen met een donkere tint kunnen sneller sprinten, dus die zetten we apart. Er zijn ook andere oplossingen denkbaar. Je kunt met handicaps gaan werken, bijvoorbeeld gebaseerd op botdikte, zodat het geslacht niet meer bepalend is.”

“We roemen de diversiteit in sport, maar aan de top moet het in een biologisch keurslijf. Daar is bepalend hoe iemand is geboren. Er zijn nu zoveel meer schakeringen en medisch-technisch is er zoveel meer mogelijk. Ook voor de non-binaire generatie die eraan komt, moeten ontwikkeling, veiligheid en inclusie voorop staan. Dat zijn verdorie onze dochters en zonen. We pretenderen toch dat je je via sport moreel kunt ontwikkelen? Hoe is dat te rijmen met het weren van transgenders, die je daardoor hertraumatiseert?”

Geen mens is gelijk

In de breedtesport, stelt Cats, is het al grotendeels geregeld. Daar ligt veel ruimte voor het besluit van de sporter zelf: in welke categorie vind ik mezelf het beste passen. Het is goed dat er in de topsport per sport gekeken wordt, meent hij. “Bij het paardrijden, waar nu al amazones en ruiters samen in wedstrijden uitkomen, zal dat makkelijker zijn dan in het roeien of op de middellange afstanden in de atletiek.” Voorbeelden van transgenders in de Nederlandse topsport kent Cats niet.

“Geen mens is gelijk. Er is veel diversiteit in talent en fysieke aanleg. Niettemin moet je ergens een streep trekken. Ik denk dat hoe meer kennis we vergaren, hoe zuiverder die lijn te zetten is. De regels zullen altijd in ontwikkeling zijn. Ook in reactie op het sentiment in de samenleving. Ik weet nog dat op mijn eerste Olympische Spelen als begeleider, in 1996, alle vrouwen een seksetest moesten ondergaan. Dat zou nu niet meer zomaar geaccepteerd worden.”

Roskam: “We leven in een tijd waarin minderheden dezelfde rechten willen hebben als ieder ander. Dat is mooi. Tegelijkertijd moet je realistisch zijn: helaas is het zo dat we niet allemaal gelijk zijn. Als iemand een disproportioneel voordeel heeft, moet je daar wat aan doen. De sport zit vol met regels die de keuzemogelijkheden van individuen beperken. Bijvoorbeeld de gewichtsklassen in het judo. Waarom is het ene ethisch verantwoord en het andere niet?”

Minder zwart-wit

Meeuwsen zou graag zien dat de focus op medailles minder dominant wordt in de topsport. Misschien moet ter discussie gesteld worden, zegt ze, of sport altijd over winnen gaat. “Iemand die zich in een economisch achtergesteld gebied onder slechtere omstandigheden heeft moeten voorbereiden dan de meeste concurrenten, beleeft ook een piekmoment met een tiende plek op de Olympische Spelen.”

Roskam voelt daar niets voor. Volgens hem zit het in de mens om te willen excelleren. “Als we het probleem zo proberen op te lossen, leggen we een nieuwe beperking op aan de totale wereldbevolking. Uniformiteit en kansengelijkheid staat deels haaks op individuele vrijheid. Die persoonlijke ruimte is essentieel, ook voor niet-transgenders.”

Voor Meeuwsen gaat topsport om de inspirerende verhalen achter een prestatie, of die nou met goud beloond wordt of niet. “We maken van topsporters helden. Alleen van echte jongens en meisjes dan. We moeten in de sport fluïde durven zijn: niet zwart-wit, man-vrouw, winnen of verliezen.”

Lees ook:

Vragen of een atlete wel ongesteld wordt? Mensenrechtenschending, vindt Human Rights Watch

Geslachtstesten in de atletiek zijn een ernstige inbreuk op rechten van sporters en zijn discriminerend, stelt Human Rights Watch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden