75 jaar bevrijding

Het monument van de KNVB voor 2212 gesneuvelde leden is nu digitaal te doorzoeken

Het KNVB-monument werd op 10 mei 1949 onthuld in het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam.Beeld Nationaal Archief

De 2212 in de oorlog omgekomen KNVB-leden zijn vereeuwigd in vijf bronzen kasten. Deel 4 van een maandelijkse serie over de sporen van de Tweede Wereldoorlog in de Nederlandse sportwereld.

Deze maand precies zeventig jaar ­geleden onthulde de KNVB een oorlogsmonument met de namen van omgekomen voetballers. Nu kunnen leden van voetbalclubs op een interactieve landkaart opzoeken wie van deze oorlogsslachtoffers bij hun vereniging speelden.

Na de bevrijding begon de KNVB aan de moeizame zoektocht naar informatie over omgekomen leden. In het laatste oorlogsjaar was communicatie niet meer mogelijk in het verscheurde land en daardoor was het volkomen onduidelijk hoe de situatie per regio was. “Nu zijn wij weer vrij”, schreef de KNVB in de Sportkroniek van 15 juli 1945, het bevrijdingsnummer. “Maar helaas is de toestand nog niet normaal.”

Informatie over voetballers die de oorlog niet hadden overleefd, was schaars. Daarvoor kwamen speciale vragenlijsten: “Hebt U leden te betreuren gesneuveld in de Meidagen van 1940? Wie van Uw leden zijn op andere wijze tengevolge van den oorlog overleden?”

Zo werd duidelijk dat de bond duizenden mensen had verloren. In de provincie Limburg waren de meeste slachtoffers gevallen door bombardementen en landmijnen, terwijl de Joodse voetballers uit grote steden met tientallen tegelijk waren vermoord, soms zelfs met honderden. Door heel het land herdachten clubs deze mensen met hun eigen monumenten, waarvan er volgens mijn tellingen nu nog zo’n dertig bestaan.

Boze brief over de gedenkstenen

Geheel vanzelfsprekend was het trouwens niet om dit te doen. De Friese voetbalofficial J.G. Greben meldde eind 1949 in Sportkroniek dat hij een boze brief had ontvangen over de gedenkstenen: “Zolang er nog zoveel ellende in Nederland is, vooral in gezinnen, die hun ouders, vaders of zonen moeten missen, vind ik het in mijn hart absurd, dat millioenen uitgegeven worden aan het oprichten van monumenten.” Greben was het daar absoluut niet mee eens. Hij haalde dichter J. J. van Mechelen aan:

Die dood vond om zijn moed,
wordt steen ter eer gehouwen
En steun geboden, die in
’t naaste om hem rouwen

Ook de KNVB liet zich niet weerhouden om tijdens de viering van het zestigjarige bestaan in december 1949 een monument te onthullen voor de omgekomen leden. Eerder dat jaar plaatste Sportkroniek alle verzamelde gegevens, met de vraag om die te controleren. “Op 11 Juli a.s. zal deze dodenlijst worden overhandigd aan de firma, die is belast met het vervaardigen van de oorkonde. Na deze datum kunnen derhalve geen wijzigingen of aanvullingen meer worden aangebracht.”

Benieuwd welke personen precies tot de 2212 voetballers hoorden? Bekijk de lijst hier.

De onthulling was op 10 december in het Concertgebouw in Amsterdam, volgens Trouw ‘op sobere maar stijlvolle wijze, welke een diepe indruk op alle aanwezigen heeft gemaakt.’ Pim Mulier, zestig jaar eerder één van de oprichters van de voetbalbond, toonde de vijf bronzen kasten met de 2212 namen van de omgekomen KNVB-leden. “Zij zijn niet dood, die in ons hart leven”, stond op het lint bij de rouwkransen.

Deze slachtoffers kwamen uit 225 verschillende plaatsen, al kwamen er maar liefst 491 uit Amsterdam. De hoofdstad was daarmee het zwaarst getroffen, met alleen al bij de Joodse clubs AED, HEDW en WV meer dan 350 vermoorde voetballers. Van de negen complete teams in 1940 van de Haagse Ooievaars – ook Joods – hadden maar vier mensen het overleefd… Overigens bleek in de jaren erna dat er namen waren vergeten, meestal omdat het lot van die mensen in 1949 nog onbekend was.

Anoniem bestaan in een sporthal

Het KNVB-monument stond tot 1974 in Den Haag, in het toenmalige hoofdkantoor van de voetbalbond, om daarna mee te verhuizen naar Zeist voor een anoniem bestaan in een sporthal. Enkele jaren geleden is het in ere hersteld op het Open Voetbal Innovatiecentrum van de voetbalbond in Zeist en sindsdien staat het monument weer in het zicht.

Zondag viert de KNVB zijn 130ste verjaardag. Vanwege de activiteiten naar aanleiding van 75 jaar bevrijding is het oorlogsmonument nu ­digitaal doorzoekbaar gemaakt met een interactieve landkaart, die is ontwikkeld door de datajournalis­tieke nieuwsdienst LocalFocus en de auteur van dit verhaal. Hierop is te zien hoeveel voetballers per plaats en per club zijn omgekomen, gebaseerd op de gegevens van 1949.

Sporen van de oorlog

In de Nederlandse sportwereld zijn nog sporen te vinden van de Tweede Wereldoorlog. Precies 75 jaar na de bevrijding onderzoekt sporthistoricus Jurryt van de Vooren deze nalatenschap, zoals monumenten en gedenkstenen. Volgend jaar verschijnt hierover zijn boek ‘Door Wilskracht Zegevieren’. Tips zijn welkom op jurryt@sportgeschiedenis.nl.

Lees de eerdere afleveringen van deze serie: 

Voetbal in de gordel van de verwoesting van Moerdijk

Moerdijk werd compleet verwoest in de oorlog, maar tussen de puinhopen werd al snel weer een voetbalclub opgericht

Elke thuiswedstrijd klinkt bij JOS het monument van The Nits

Een verdwenen oorlogsmonument van de Amsterdamse voetbalclub JOS Watergraafsmeer blijft dankzij Henk Hofstede voor altijd bestaan. 

Een schuldige sporthal op de Veluwe, speciaal voor de Nederlandse SS

In het dorp Ellecom werd in 1942 een sporthal gebouwd door Joodse dwangarbeiders, voor de SS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden