Olympische SpelenTerreur

Een halve eeuw na het terreurdrama van München ’72 zit de sportwereld nog met dezelfde dilemma’s

Een van de leden van de Palestijnse terreurgroep Zwarte September, op het balkon van het verblijf waar de Israëlische sporters verbleven. Beeld ANP
Een van de leden van de Palestijnse terreurgroep Zwarte September, op het balkon van het verblijf waar de Israëlische sporters verbleven.Beeld ANP

Maandag is het precies vijftig jaar geleden dat Israëlische deelnemers aan de Olympische Spelen de dood vonden na een Palestijnse gijzelingsactie. Waarom is München 1972 zoveel meer dan enkel een betreurenswaardig incident in de sportgeschiedenis?

Esther Scholten

Een halve eeuw geleden verloor de sport haar onschuld. Een gijzelingsdrama tijdens de Olympische Spelen van München trok het feest der medailles hardhandig de realiteit in. Sport en politiek twee gescheiden werelden? Allerminst. Maar tot op de dag van vandaag wordt dat nog wel als mantra gebruikt om omstreden besluiten goed te praten.

Het maakt dat München 1972 zoveel meer is dan enkel een betreurenswaardig incident in de sportgeschiedenis. De reactie op de dood van elf Israëlische olympiërs, in het atletendorp belaagd door Palestijnse terroristen, is illustratief voor de mores in de internationale sportwereld en de onmogelijke positie die dat soms voor sporters met zich meebrengt.

Jos Hermens: ‘Waarom zijn we straks in Qatar?’

“We hebben er niks van geleerd”, constateert Jos Hermens, die als atleet aanwezig was in München. “Nog altijd hoor je het argument dat je sport en politiek moet scheiden. Maar dat is onmogelijk.” Zelf verliet hij Zuid-Duitsland na de bloedige afloop van de mislukte bevrijdingsactie. De zin om te lopen was hem vergaan.

De dilemma’s van toen lijken op die van nu. Hermens: “Waarom zijn we in Sotsji? Waarom in Peking en straks in Qatar? Dat is alleen maar ter meerdere eer en glorie van het systeem in zo’n land. De sporters worden gebruikt als visitekaartjes.”

Maandag is het precies vijftig jaar na dato dat een groepje Palestijnen, gekleed in trainingspakken en met Puma-tassen vol wapens, eenvoudig toegang vond tot de slaapvertrekken van de deelnemers aan de Spelen. “Wat we van ’72 geleerd hebben, is dat de Olympische Spelen uitermate goed beveiligd moeten worden”, stelt Rolf Bos, auteur van het boek Een Duitse zomer. “Meer niet.”

De herdenking eerder deze week in Amsterdam. Op de voorgrond voorzitter Thomas Bach van het Internationaal Olympisch Comité met Ankie Spitzer, weduwe van een van de omgekomen Olympische sporters. Beeld ANP
De herdenking eerder deze week in Amsterdam. Op de voorgrond voorzitter Thomas Bach van het Internationaal Olympisch Comité met Ankie Spitzer, weduwe van een van de omgekomen Olympische sporters.Beeld ANP

Donderdagavond was er een herdenking in het Olympisch Stadion van Amsterdam met oud-deelnemers, de weduwe van een van de slachtoffers en Thomas Bach, voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Zijn voorganger in München, Avery Brundage, liet de competitie na het bloedbad doorgaan met de woorden: ‘The Games must go on!’

Het trof het hart van de Spelen

Volgens hockeyer Flip van Lidth de Jeude was dat ‘olie op het vuur’. “Het is niet zo zwart-wit. Het IOC heeft daarmee een grote fout gemaakt en had meer ruimte moeten geven voor rouw.” Hij vertrok, terwijl vrijwel al zijn teamgenoten bleven. Maar voor Van Lidth de Jeude was het duidelijk: wat moet er dán gebeuren? Minder dan twintig doden is dus geen reden om het evenement te stoppen, vijftig wel? Honderd?

Het was een aanslag in het hart van de Spelen, benadrukt Bos, in het atletendorp nota bene. “Volgens de olympische gedachte zijn alle sporters die samenkomen broeders en zusters. Prachtige symboliek. Maar daarom was het zo ontnuchterend dat de Spelen doorgingen.”

Weduwe Ankie Spitzer toont een foto van haar man Andre, een van de elf slachtoffers. Beeld AP
Weduwe Ankie Spitzer toont een foto van haar man Andre, een van de elf slachtoffers.Beeld AP

Turnster Ans van Gerwen bleef. “Als we toegeven aan terreur dan houdt het nooit meer op. Dat werd ons verteld door de bond en de trainers. Wij waren heel gehoorzaam.” Atlete Ilja Keizer-Laman mocht van de leiding zelf kiezen. Hoewel ze zich ongelukkig en bedreigd voelde, maakte zij het toernooi ook af. “De terreur mag onze sportieve wereld niet zo in de tang nemen dat wij niet meer verder kunnen. Maar je wordt er heel gespleten van. Je wil graag sporten en tegelijkertijd denk je: wat doe ik hier?”

Het olympisch handvest beperkt politieke statements

Zo zijn topsporters een speelbal in het veld waar commerciële en propagandistische belangen regeren, terwijl de publieke opinie van hen verwacht dat zij hun geweten laten spreken als de plaats van handeling omstreden is, of het moment zoals in München. Keizer-Laman kijkt dezer dagen bewust niet naar alle documentaires over toen. “Anders slaap ik weer niet.”

Marc van den Tweel, directeur van sportkoepel NOC-NSF, vraagt zich af of het moreel oké is om van een achttienjarige een oordeel te verwachten. “Soms lijkt het alsof sporters een mening moeten hebben. Aan de andere kant moet er voor wie wil ruimte zijn om zich uit te spreken.” Artikel 50 van het olympisch handvest verbiedt echter politieke statements op het ereschavot.

Van den Tweel vindt het tijd dat de sportwereld, na de verloren onschuld, nu ook de naïviteit loslaat bij de keuze voor de gaststad: in plaats van het optimisme dat de Spelen voor verandering zullen zorgen, moeten er harde criteria komen op het gebied van mensenrechten en duurzaamheid. Maar hij noemt het IOC een olietanker die zich niet à la minuut laat bijsturen.

André Bolhuis, oud-voorzitter van NOC-NSF en hockeyer in München, stelt het scherper. “Er zijn nog drie instituties in de wereld die volstrekt dictatoriaal zijn: Noord-Korea, het Vaticaan en het IOC. Ik heb mijn twijfels over het lerend vermogen.”

Lees ook:

Geef Van Gaal op het WK in Qatar maar de rol van ‘pain in the ass’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden