Sportboycot

Een diplomatieke boycot van de Winterspelen? Meten we dan niet met twee maten?

Voor het consulaat van China wordt in november gedemonstreerd tegen de Winterspelen in Peking. Beeld ANP / AFP
Voor het consulaat van China wordt in november gedemonstreerd tegen de Winterspelen in Peking.Beeld ANP / AFP

De VS komen met een diplomatieke boycot van de Winterspelen, andere landen volgen mogelijk. Schending van mensenrechten leidt bij sportevenementen, zoals ook het WK voetbal, tot hoogoplopende discussies, maar de handel met landen als China, Qatar en Saudi-Arabië gaat gewoon door. Meten we met twee maten?

John Graat

Het Formule 1-circus met Max Verstappen scheurde zondag over een splinternieuw circuit in Saudi-Arabië met vertegenwoordigers van het totalitaire regime op het ereterras. Het Nederlands elftal is volgend jaar actief op een WK voetbal dat wordt gezien als een speeltje van een rijk bewind dat zijn dubieuze reputatie middels sport wil schoonpoetsen. Femke Kok en Kjeld Nuis gaan in februari op jacht naar schaatsgoud op de Winterspelen van Peking, die gelden als uithangbord van de Chinese partijelite.

Het zijn omstreden sportevenementen in landen waar mensenrechten worden geschonden. Sportorganisaties en sporters staan onder druk; ze zouden hun invloed moeten aanwenden om veranderingen teweeg te brengen. Politici roepen op tot diplomatieke boycots. In Nederland deed de SP dat voor Qatar en GroenLinks en D66 deden het voor de Winterspelen. President Joe Biden besloot al dat de Verenigde Staten geen hoogwaardigheidsbekleders naar Peking afvaardigen. Australië sloot zich daarbij aan.

Bedrijven uit westerse landen verdienen volop geld in deze landen

Ondertussen blijven bedrijven uit al die westerse landen volop zaken doen en geld verdienen in deze landen. Gelden er andere normen voor sporters, hun federaties en evenementen? Geldt dan een andere ethiek? Ivo van Hilvoorde, sportfilosoof en lector van hogeschool Windesheim in Zwolle, denkt van wel. Grote sportevenementen trekken mondiaal veel aandacht en dat biedt kansen aan mensen die iets aan de kaak willen stellen. “Een zakelijke deal van een bedrijf vindt meestal plaats achter de schermen en dat vinden we prima. Met sport bereik je veel meer mensen”, zegt Van Hilvoorde.

Maar dat is het volgens hem niet alleen. De morele lat ligt voor de sportwereld ook veel hoger dan voor bedrijven. Van Hilvoorde: “Sport heeft een symbolisch karakter. Daar zit een paradox in. Het is een miljardenindustrie met allerlei schaduwkanten, zoals doping, matchfixing en corruptie, maar tegelijkertijd biedt het ons vermaak waar we allerlei maatschappelijke idealen op projecteren. Sport wordt gespiegeld aan een bijna utopisch beeld, waar alles eerlijk moet gaan en atleten rolmodellen zijn. We willen dat die sporters staan voor universele waarden, ongeacht de politieke context. Maar we weten dat sport alles met politiek te maken heeft. Waar we bij zakendoen en plat geld verdienen accepteren dat er vuile handen worden gemaakt, accepteren we dat bij sport veel minder.”

Mede door het optuigen van de sport met al die waarden en zuiverheidsidealen zijn grote evenementen aantrekkelijk voor landen die zich willen profileren. De grote sportfederaties zien dat westerse democratieën onder meer vanwege de hoge kosten zich niet zo snel meer kandidaat stellen. “Wat overblijft, zijn landen die het gebruiken om het imago op te poetsen”, zegt hoogleraar Nicola Jägers van de universiteit van Tilburg, expert op het gebied van mensenrechten en bedrijven.

Aanvankelijk had niemand het over de mensenrechten

Toen in 2010 Qatar het WK voetbal mede door omkoping verwierf, had aanvankelijk niemand het over de mensenrechten. In 2012 tuigde de Nederlandse overheid samen met het bedrijfsleven zelfs een ‘Taskforce Qatar 2022’ op. Het doel: Nederlandse bedrijven aan opdrachten voor het WK helpen. Voor een half miljard per jaar worden vanuit ons land jaarlijks producten naar Qatar geëxporteerd, vooral zuivel, groenten, fruit en chemische producten. Dit jaar nog noemde Sigrid Kaag als minister van buitenlandse handel Qatar ‘een prioritaire markt in de handelsagenda van het kabinet’. Ook China en Saudi-Arabië zijn belangrijke handelspartners van Nederland.

Sporthistoricus Jurryt van der Vooren zegt zich al jaren af te vragen waarom het in discussies over mensenrechtenschendingen in die landen zelden hierover gaat. “Vanuit de sportwereld hoor je terechte kritiek dat zij vaak de schuld krijgt van ellende in bepaalde landen, terwijl onze bedrijven daar wel actief mogen zijn”, zegt Van der Vooren. “Treffend vond ik in 2008 de oproep van cabaretiers als Dolf Jansen en Erik van Muiswinkel om de Zomerspelen van Peking te boycotten. Ik heb ze nooit gehoord over de grote belangen van Coca-Cola in China. Het verschil: sporters kennen we, de CEO van Coca-Cola niet.”

De politiek bemoeit zich al lang met grote sportevenementen. In 1936 gebruikten de nazi’s de Spelen van Berlijn als propagandamiddel. De Nederlandse ploeg boycotte Melbourne in 1956 uit protest tegen de inval van de Sovjets in Hongarije. Het NOC wilde daar geen Russen tegen het lijf lopen. In 1978 woedde in Nederland het ‘bloed aan de paal’-debat over het WK in het Argentinië van dictator Videla. In 1980 gingen Amerikaanse sporters vanwege inval in Afghanistan niet naar Moskou, waarna de Sovjet-Unie en bondgenoten Los Angeles in 1984 boycotten.

In februari demonstreren verbannen Tibetanen in India tegen de Olympische Winterspelen in China. Beeld AP
In februari demonstreren verbannen Tibetanen in India tegen de Olympische Winterspelen in China.Beeld AP

De discussies, ook nu weer over Formule 1, het WK voetbal en de Winterspelen, raken de sporters en dat heeft ‘iets hypocriets’ en is ‘eigenlijk merkwaardig’, vindt Van Hilvoorde. “We verwachten dat sporters zich ook uitspreken. Zij hebben misschien nauwelijks tijd om ergens over na te denken, terwijl we die lastige vragen nauwelijks stellen aan mensen waarvan je een hoge morele sensitiviteit zeker wel mag verwachten.”

Hij doelt op bedrijven die actief zijn in die landen, bijvoorbeeld de sponsors van het Internationaal Olympisch Comité en de Winterspelen. Zij hebben grote economische belangen in China, vaak al jaren. In 2020 verdienden ze in het land samen bijna 100 miljard euro, berekende financieel persbureau Bloomberg. Pas door hun betrokkenheid bij deze Spelen worden ze aangesproken op hun activiteiten in China, althans in Amerika.

Steun voor de atleten, waar ze ook strijden

De Amerikaanse multinationals onder hen moesten zich in juli verantwoorden tegenover leden van het Congres. De Republikein Chris Smith vroeg aan de vertegenwoordigers van Airbnb, Coca-Cola, Intel, Visa en Procter & Gamble hoe ze hun ‘schijnbare inzet voor mensenrechten’ konden verenigen met het financieel ondersteunen van de Spelen in een land dat mensenrechtenschendingen begaat. Smith vroeg ze één voor één of ze voor verplaatsing of uitstel van deze Spelen waren. Ze gaven geen antwoord of zeiden niet verantwoordelijk te zijn. “We nemen geen beslissingen over de locaties. We ondersteunen en volgen de atleten waar ze ook strijden”, zegt Paul Lalli, Coca-Cola’s vicepresident op het gebied van mensenrechten.

De Democraat Tom Malinowski legde in de hoorzitting marketingtopman David Holyoke van Airbnb het vuur aan de schenen. Het bedrijf diende zich uit te spreken over de de behandeling van Oeigoeren en Tibetanen door de Chinese overheid, vond Malinowski. “Wij zijn gedwongen de nationale regels van China te respecteren”, zei Holyoke.

Dit soort druk van de politiek, maar ook van ngo’s bewijst dat multinationals wel degelijk worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid voor mensenrechten in de landen waar ze actief zijn. Daar is de laatste tien jaar veel meer aandacht voor gekomen, zegt professor Jägers.

“Je ziet dat bedrijven zich steeds meer moeten verantwoorden voor zaken waarover ze vroeger met rust werden gelaten. Niet alleen door consumentenacties, ook steeds vaker door rechters. Kijk naar de zaak over Shell dat aansprakelijk werd gesteld voor het niet halen van milieudoelen. We zien dat ook steeds meer terug in wet- en regelgeving in Europa. Frankrijk voerde een zorgplicht in voor alle bedrijven in een keten als het gaat om mensenrechten. Het net begint zich langzaam te sluiten.”

Deze bedrijven zitten nogal klem

Politiek kleur bekennen blijft echter lastig voor bedrijven. Vooral China is volgens Frans-Paul van der Putten van instituut Clingendael ‘extreem gevoelig’ voor inmenging van buitenaf. “Deze bedrijven zitten nogal klem”, zegt de China-deskundige. “Die multinationals zijn beursgenoteerd en genoodzaakt om te presteren en ze hebben daar een grote markt als China voor nodig. De Spelen helpen daarbij. Als ze zich terugtrekken als sponsor, zou dat hun economische belangen in China enorm schaden.”

Amerika nam eerder wel maatregelen tegen China, vooral om technologische inmenging te voorkomen, maar economische sancties zijn er niet, ook niet vanuit Europa. Dat geldt eveneens voor Qatar of Saudi-Arabië. In Nederland ziet het huidige demissionaire kabinet een diplomatieke boycot van het WK voetbal ook niet zitten. Dat antwoordde minister Ben Knapen van buitenlandse zaken recent op vragen van de SP. Nederland heeft Qatar nodig om mensen vanuit Afghanistan te evacueren.

Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma (D66) pleit al langer tegen het afvaardigen van een regeringsdelegatie naar Peking. Handel drijven met China moet gewoon doorgaan, vindt hij, op technologische software na. “De huis-tuin-en-keukendingen moeten hier gewoon in de winkel liggen. Handel is nodig en de enige manier om met China in dialoog te komen. Die handelsstromen van China naar de EU geven je juist een plek aan tafel, zodat zij gedwongen worden naar ons te luisteren op andere terreinen.”

Ook tijdens handelsmissies worden mensenrechtenkwesties aan de orde gesteld, zegt Sjoerdsma. Voor de beeldvorming vindt hij het beter om niet met een politieke delegatie af te reizen naar de Winterspelen. “Miljarden mensen kijken naar de openingsceremonie. Ze zien de glitter en glamour en wie er in beeld komen namens de verschillende landen. Een handelsmissie vindt vaak plaats in relatieve stilte, maar de Spelen hebben wereldwijde pr-impact.”

Alleen een diplomatieke boycot in EU-verband

Minister Knapen wil eventueel alleen een diplomatieke boycot van de Winterspelen in EU-verband. Daarover volgt nog overleg. Die discussie komt jaren na de toewijzing rijkelijk laat op gang, vindt Van der Vooren. “Het komt Biden nu goed uit in een bredere politieke strijd met China. Het is een kwestie van afwegen. Ik heb verslagen gelezen van de CIA over de boycot in Moskou. In 1977 ging het daar intern al over. Zullen we een handelsboycot doen? Nee, want dan gaan ze iets terugdoen. Een militair conflict creëren? Nee, te gevaarlijk. De goedkoopste en minst risicovolle optie was een boycot van de Spelen.”

Van Hilvoorde: “Met een diplomatieke boycot kun je een regime op een relatief veilige manier raken. Omdat sport in de wereld zo belangrijk wordt gevonden, kan het tot gezichtsverlies lijden. Juist omdat China ook deze Spelen wilde gebruiken om goodwill te kweken. Die sportswashing is een nieuw soort machtsuitoefening zonder wapens. Biden gebruikt die macht van sport nu ook.”

Of het aankomt, in China? Van der Putten: “De Spelen zijn voor China een prestigekwestie, ondersteunend voor het aanzien in de wereld. Na de mijlpaal in 2008, dat je zo’n Zomerspelen als voormalig ontwikkelingsland aankan, wil China nu bewijzen ook de Winterspelen op hoog niveau te kunnen organiseren. Dat Amerika en wellicht westerse bondgenoten nu zeggen: ‘Wij komen niet op jullie feestje’, zal gezien worden als politieke aanval die zeker een negatief effect zal hebben op de betrekkingen.”

Correctie 9-12: In het oorspronkelijke artikel stond dat ook Nieuw-Zeeland zich bij de Verenigde Staten had aangesloten in de diplomatieke boycot van de Winterspelen. Nieuw-Zeeland stuurt echter geen hoogwaardigheidsbekleders naar Peking vanwege coronarestricties.

IOC-voorzitter Bach: Spelen kunnen land niet veranderen

Volgens Thomas Bach, de voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité, kan zijn organisatie een politiek systeem in een land niet veranderen. Bach zei dat eerder deze week tegen persbureau DPA. “De Olympische Spelen kunnen geen problemen oplossen die generaties van politici ook niet hebben opgelost”, verklaarde Bach.

Het IOC wordt nalatigheid verweten vanwege het zwijgen over die zaken en sowieso de keuze de Winterspelen in China te houden. “Onze verantwoordelijkheid is dat de Spelen doorgaan in overeenstemming met onze ideeën en om sporters uit 206 landen, inclusief een team van vluchtelingen, samen te brengen”, aldus de Duitser, die zei dat bij de Spelen een aantal kernwaarden geldt. “Geen discriminatie, persvrijheid, open internet en vrijheid van meningsuiting voor de atleten. Maar het IOC heeft niet de macht en de middelen om politieke systemen te veranderen.”

Lees ook:

Winterspelen Peking onder diplomatieke hoogspanning door boycot VS

Gaan we terug naar een Koude Oorlog in de sport? Zover is het nog niet, maar met de oplopende spanning tussen China en de VS is alles mogelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden