InterviewSport en mensenrechten

‘Duizenden arbeiders vonden de dood in Qatar. Hoe is het mogelijk dat dit gebeurt?’

Arbeiders op steigers tijdens de bouw van het Al-Wakrah-stadion in Qatar.
 Beeld AFP
Arbeiders op steigers tijdens de bouw van het Al-Wakrah-stadion in Qatar.Beeld AFP

De aanpak van mensenrechtenschendingen bij grote sportevenementen kent te veel juridische obstakels, concludeert wetenschapster Daniela Heerdt. ‘De betrokken partijen kunnen zich te makkelijk achter elkaar verschuilen.’

In de storm van kritiek rond het WK voetbal in Qatar en de Winterspelen in Peking schermen de wereldvoetbalbond Fifa en het Internationaal Olympisch Comité regelmatig met hun relatief nieuwe mensenrechtenparagraaf. Maar volgens onderzoekster Daniela Heerdt is de praktische waarde daarvan zeer beperkt.

De specialiste in internationaal recht promoveert vrijdag aan de Tilburg University op de aanpak van mensenrechtenschendingen bij grote sportevenementen. Ze noemt het een hoopvolle ontwikkeling dat deze internationale bonden hun reglementen hebben gewijzigd rond de biedingen bij toekomstige toernooien en de organisatie daarvan. Maar de slachtoffers van mensenrechtenschendingen schieten er vooralsnog weinig mee op.

“De Fifa vraagt enkel om het respecteren van de internationaal erkende mensenrechten, niet om het beschermen daarvan. Het IOC doet dat wel, alleen staat in hun aangepaste regels een belangrijke beperking: de verplichting geldt alleen voor de mensenrechten die het gastland via internationale verdragen heeft erkend.”

Rechtspositie van de getroffenen

Een andere tekortkoming betreft de rechtspositie van de getroffenen. Die verbetert volgens haar niet. “Alleen degenen die de overeenkomst rond een evenement hebben ondertekend – dus de internationale sportbond, het organisatiecomité en het gastland of gaststad – kunnen verhaal halen. Het is zeer onwaarschijnlijk dat een van deze partijen een andere ter verantwoording gaat roepen.”

Ruim vijf jaar geleden begon de Duitse Heerdt met haar onderzoek. Het was de tijd waarin steeds meer misstanden in Qatar bekend werden. Dat land had in 2010 het wereldkampioenschap voetbal toegewezen gekregen. Bij de bouw van de stadions werden gastarbeiders uitgebuit. Ze moesten onder verschrikkelijke omstandigheden leven en werken. Duizenden van hen vonden de dood. “Hoe is het mogelijk dat dit gebeurt en dat niemand ervoor verantwoordelijk wordt gehouden? Op die vraag wilde ik een antwoord krijgen.”

Daniela Heerdt, onderzoekster naar mensenrechtenschendingen. Beeld
Daniela Heerdt, onderzoekster naar mensenrechtenschendingen.

Zo begon haar zoektocht naar de aansprakelijkheid rond grote sportevenementen – extra urgent nu de komende twee mondiale sportfeesten plaatsvinden in landen die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten: Qatar en China. Deze week nog opperden de VS een boycot van de sportieve strijd in Peking, vanwege de onderdrukking van de Oeigoeren. Zowel het WK voetbal als de Olympische Spelen staan voor volgend jaar op de agenda. Heerdts belangrijkste conclusie? De aanpak van mensenrechtenschendingen bij grote sportevenementen kent te veel juridische obstakels.

“Er zijn zoveel partijen betrokken bij de organisatie, die ook nog eens juridisch van elkaar verschillen. De mix van nationale, internationale, publieke en private actoren maakt het complex om de verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid vast te stellen. Een regering heeft op basis van internationale afspraken bepaalde plichten, een bouwbedrijf valt onder de nationale wetgeving, grote sportorganisaties zetelen weer in Zwitserland. Voor iedereen gelden andere regels. Daarom moeten er voor gerechtigheid parallelle procedures worden gevoerd, hetgeen niet alleen inefficiënt is maar de partijen ook de mogelijkheid biedt om rookgordijnen op te trekken. Hoe meer actoren, hoe minder verantwoordelijkheid ze nemen en hoe makkelijker ze zich achter elkaar kunnen verschuilen.”

Dwangarbeid en gedwongen verplaatsingen

In de afgelopen twintig jaar zijn grote toernooien steeds meer in verband gebracht met schendingen van mensenrechten. Gedwongen verhuizingen, gewelddadige onderdrukking van protesten en de uitbuiting van arbeiders zijn slechts enkele voorbeelden. Heerdt zoomt in haar proefschrift in op de misstanden rond de bouwprojecten in Qatar en de uithuiszettingen van bewoners van Vila Autódromo in Rio de Janeiro, in de aanloop naar de Zomerspelen van 2016. “Deze twee voorbeelden zijn illustratief. Dwangarbeid en gedwongen verplaatsingen zijn de meest voorkomende schendingen rond sportevenementen.”

Maar er gaat meer mis, benadrukt ze. Privacyschendingen bijvoorbeeld. Tijdens de Winterspelen van Sotsji in 2014 werd er massaal gesurveilleerd op straat met de modernste technieken, dat was volgens de Russische autoriteiten nodig om een veilig toernooi te garanderen. Kinderarbeid is bij de merchandise een risico en de seksuele exploitatie neemt vaak toe op het moment dat er heel veel bezoekers tegelijk komen. “Alle grote sportevenementen hebben negatieve effecten op de mensenrechten, al hangt de mate waarin af van het land dat het organiseert.”

De schaduwzijde van de gouden medailles

Om moedeloos van te worden? Misschien. Maar Heerdt constateert dat de publieke belangstelling voor mensenrechtenschendingen in de sport groeit. De campagnes van Human Rights Watch en Amnesty International rond de Zomerspelen van Peking in 2008 zijn belangrijk geweest om sportfans de ogen te openen voor de schaduwzijde van al die gouden medailles. Dat doet ook het recente activisme van atleten. Denk aan de Black Lives Matter-beweging die oversloeg naar de sportvelden en bijvoorbeeld de turnschandalen in Amerika en Nederland.

Bij de bouw van de stadions in Qatar voor het WK voetbal in 2022 vonden duizenden arbeidsmigranten de dood.  Beeld AFP
Bij de bouw van de stadions in Qatar voor het WK voetbal in 2022 vonden duizenden arbeidsmigranten de dood.Beeld AFP

Als mogelijke oplossing voor een betere juridische aanpak van mensenrechtenschendingen draagt Heerdt het volgende aan: alle betrokken partijen zouden een gedeelde verantwoordelijkheid moeten accepteren, waardoor er als het misgaat volstaan kan worden met één rechtszaak. Via een hervorming van de ad hoc-afdeling Olympische Spelen van het Hof van Arbitrage voor de Sport zou dit in de praktijk omgezet kunnen worden. Die afdeling is grotendeels opgezet voor dopinggerelateerde vraagstukken, maar Heerdt pleit ervoor om de bevoegdheid uit te breiden naar mensenrechtenzaken op alle grote internationale toernooien.

Volgens haar heeft het voorstel kans van slagen, omdat het IOC en de Fifa de jurisdictie van het Hof al respecteren. Ook ziet zij hun mensenrechtenparagraaf – hoe weinig effectief ook – als teken dat het besef toeneemt bij de sportorganisaties dat zij schending van mensenrechten serieus moeten nemen.

Lees ook:

Zal het toewijzen van het WK aan Qatar een historische vergissing blijken?

Opnieuw zijn er grote twijfels gerezen over de keuze voor Qatar als plek voor het WK in 2022, nadat The Guardian deze week becijferde dat er bij de bouw van voetbalstadions zeker 6500 gastarbeiders om het leven zijn gekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden