De ‘recruteringsstraat’ in  Dhaka.  Beeld Patrick Post
De ‘recruteringsstraat’ in Dhaka.Beeld Patrick Post

SerieDe slaven van Qatar

Deze ronselaar stuurde Bengaalse gastarbeiders naar Qatar

Meer dan een half miljoen gastarbeiders uit Bangladesh zitten op dit moment in Qatar, velen als dwangarbeider. Wie stuurt hen daar naartoe? Een portret van Tipu Sultan, directeur van een uitzendbureau voor arbeidsmigranten.

Matthijs van Dam

Tipu Sultan fronst zijn wenkbrauwen. “Of ik een mensenhandelaar ben?” Hij vindt absoluut van niet. Sultan is directeur van een uitzendbureau in Bangladesh dat arbeidsmigranten aan werk in de Golfregio helpt. De bureaus die zonder een officiële vergunning werken, bestempelt hij wel als mensenhandelaren.

Sultan zegt zelf aan de goede kant van de streep te staan. Aan de wand van zijn kantoor in Dhaka hangen veertien certificaten van de inspectie en van de Bengaalse bond voor uitzendbureau Baira, waar Sultans uitzendbureau Rajdhani International lid van is. De bond staat bekend om de actieve bestrijding van illegale uitzendbureaus.

Eindigen als dwangarbeider

Meer dan een half miljoen Bengaalse gastarbeiders zijn naar schatting op een kantoortje als dat van Sultan geweest voordat ze afreisden naar Qatar. Vaak worden ze met valse beloften naar Qatar gelokt, om daar te eindigen als dwangarbeider. Dit verhaal biedt een inkijk in hoe de Bengaalse migratiesector werkt en wie de zakenpartners van Qatar zijn.

De internationale arbeidsorganisatie (ILO) schat dat er tussen de tien en dertien miljoen Bengalen werken in het buitenland, hoewel gedetailleerde cijfers ontbreken. Saudi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Maleisië zijn populaire bestemmingen.

Zakir wil terug naar Qatar, ondanks de uitbuiting

Zakir werkte tussen december 2016 en februari 2017 in het Khalifa International Stadium, waar mensenrechtenorganisatie Amnesty ‘systematische uitbuiting’ vaststelde. Als hij foto’s van de stadions ziet, herkent hij het stadion waar Nederland de tweede poulewedstrijd tegen Ecuador speelt.

Status

Sultan zet zijn gouden bordje met proprietor (eigenaar) op zijn bureau nog maar eens recht. Vrijwel alle directeuren van uitzendbureaus zijn rijk net als hij, zegt Sultan, en ze hebben status. Hij drukt op een knopje, waarop een muziekje begint te draaien. Een bediende komt vervolgens de airconditioning in Sultans kleine kantoor aanzetten. Per jaar helpt Sultan zo’n 2500 Bengalen aan werk in het buitenland. Hij stuurde er zo’n 800 naar Qatar.

De arbeidsmigranten komen allemaal naar Motijheel, een zuidelijke wijk van Dhaka waar Sultan en zijn meeste concurrenten kantoor houden. Vlak voor het gesprek wijst Sultan vanuit de auto naar de grote flatgebouwen, volgepropt met uitzendbureaus. De gebouwen hangen vol kleurrijke neonborden en spandoeken met teksten die arbeidsmigranten moeten lokken. Riksja’s omcirkelen de auto die hier dag en nacht arbeidsmigranten-in-spe af zetten. Bij vier Bengalen achterin een riksha, die net voor de deur van een uitzendbureau uitstappen, vallen de monden open van verbazing, hun ogen groot als schoteltjes. Motijheel heeft veel weg van een Las Vegas voor arbeidsmigranten.

Niet alleen vanwege de felle lichten. Wie een uitzendbureau in Motijheel binnenstapt, neemt letterlijk een gok. De inzet is soms een mensenleven. Veel uitzendbureaus houden zich niet aan de regels en maken zich schuldig mensenhandel, blijkt uit onderzoek van Bengaalse journalisten.

Geplastificeerde brochure

Sultan overhandigt een geplastificeerde brochure met alle informatie over zijn diensten. Hij adverteert daarmee in kranten en gebruikt de brochure als poster, bedoeld om migranten te werven. Maar veel uitzendbureaus in Dhaka hebben een andere, illegale werkwijze. De vaak straatarme, werkloze en analfabete migranten zijn voor hen een makkelijke prooi. Ronselaars struinen het platteland af en werven ‘klanten’ in hun eigen netwerken. Vervolgens lokken ronselaars potentiële migranten naar het uitzendbureau.

Achter en naast Sultans bureau liggen tot op buikhoogte stapels documenten en mappen van arbeidsmigranten die hij heeft geholpen. Iets verder in de brochure staan tientallen beroepen en gastlanden die zijn uitzendbureau aanbiedt. Van metselaar tot bouwvakker tot heftruckbestuurder. De mensen achter die documenten hebben allemaal een beroep uit die brochure. Voor een reis naar Qatar betaalden zij zo’n duizend euro, is af te lezen op de prijslijst die boven de deur van Sultans kantoortje hangt.

Als de prijslijst van Sultan klopt, opereert hij inderdaad legaal. Want in Bangladesh mogen uitzendbureaus maximaal 1600 euro vragen voor hun diensten. Maar in praktijk betalen de arbeidsmigranten vaak duizenden euro’s, blijkt uit onderzoek van The Guardian. Uitzendbureaus in Bangladesh rekenen de hoogste tarieven van heel Zuid-Azië. Een reis naar Qatar kost de arbeidsmigrant gemiddeld 3000 tot 4000 euro, maar 7000 euro komt ook voor. Tussen 2011 en 2020 betaalden Bengaalse arbeidsmigranten zo’n twee miljard euro aan uitzendbureaus om af te reizen naar Qatar.

Tipu Sultan, directeur van een uitzendbureau voor arbeidsmigranten. Beeld Patrick Post
Tipu Sultan, directeur van een uitzendbureau voor arbeidsmigranten.Beeld Patrick Post

Geen bewijzen

De straatarme mannen kunnen dat meestal niet betalen en nemen vaak enorme financiële risico’s. Ze sluiten hoge leningen af of verkopen hun land. Volgens The Guardian worden van deze betalingen geen facturen opgemaakt, zodat arbeidsmigranten geen bewijzen kunnen overleggen dat zij meer hebben betaald dan wettelijk vastgelegd. Ook in de documenten van Bengaalse arbeidsmigranten, in handen van Trouw, staat niks over de hoogte van betalingen. Hun papieren bevatten alleen een vakje met de vraag hoe zij aan het geld zijn gekomen, ingevuld met ‘lening’ of ‘landverkoop’.

Na vertrek is de realiteit in Qatar anders dan voorgespiegeld door de uitzendbureaus. Een groot deel van de meer dan half miljoen Bengaalse gastarbeiders die de infrastructuur van het WK voetbal bouwden, zoals stadions en hotels, werkten onder erbarmelijke omstandigheden. Velen keren niet met geld, maar met schulden, of erger, in een kist terug.

Sultan is er heilig van overtuigd dat zijn 1500 vakgenoten met een vergunning zich niet schuldig maken aan misleiding en mensenhandel. Maar uit gesprekken die Trouw voerde met uitgebuite arbeiders en families van migranten die in Qatar overleden na dwangarbeid, doemt een ander beeld op. Op de papieren die ze tonen staan ook uitzendbureaus die wel een vergunning hebben en zich niet aan de wet houden.

Door armoede ernstig verzwakt

‘Stuur kandidaten naar medische test’, staat in Sultans brochure voor arbeidsmigranten die bij hem aankloppen. Het is een van de laatste stappen voor vertrek. Zo’n test is verplicht, maar ook daar gaat veel niet volgens de regels. Veel Bengalen zijn door armoede ernstig verzwakt, hebben ziektes en maken weinig kans op een juiste medische verklaring. Uitzendbureaus bieden daarom vervalste exemplaren aan, zo blijkt uit onderzoek van het Bengaalse dagblad The Business Standard. Andersom laten sommige artsen volgens diezelfde krant gezonde migranten expres zakken, om vervolgens voor honderden euro’s extra een goedgekeurd certificaat aan te bieden.

“Het zijn zieke praktijken”, zegt Sultan. Om bij terugkomst niet in de schulden te raken, raadt Sultan al zijn klanten aan een lening af te sluiten bij overheidsbank PKB. Zij bieden ‘migrantvriendelijke’ aflossingstermijnen aan. Dat betekent concreet dat ze langer de tijd hebben om de lening af te lossen en de eerste twee maanden hebben ze recht op een aflossingsvrije lening.

21 miljard dollar

Arbeidsmigranten stuurden vorig jaar 21 miljard dollar terug naar huis, blijkt uit gegevens van de Wereldbank. De overboekingen zijn belangrijk voor de snel groeiende Bengaalse economie. Niet iedere Bengaalse arbeidsmigrant wordt uitgebuit. Zeker in Europa of Noord-Amerika bouwen zij vaak een goed leven op. Uitzendbureaus in Bangladesh zetten samen tientallen miljarden om met het uitsturen van hun landgenoten.

Arbeidsmigranten zijn in Bangladesh vrijwel uitsluitend werkloze jonge mannen afkomstig van het platteland. Bijna 5 procent van de 165 miljoen Bengalen is volgens The World Factbook van de CIA werkloos, nog eens 40 procent werkt maar een paar uur per week tegen lage salarissen.

Maar willen Bengaalse arbeidsmigranten uitbuiting echt voorkomen, dan is scholing volgens Sultan een absolute vereiste. “Er zijn 68.000 dorpen in Bangladesh. De inwoners zijn extreem arm en analfabeet. Als zij meer willen verdienen, hebben zij meer vaardigheden nodig. Als ik wil, kan ik 50.000 migranten per jaar sturen, maar ik doe alleen goede en veilige migratie”, beweert hij.

Vaker zelfdoding

Behalve als het de eindbestemming Qatar betreft. Sultan zegt dat hij gestopt is arbeidsmigranten naar het Arabische schiereiland te sturen. De internationale berichtgeving over de erbarmelijke situatie van gastarbeiders ‘shockeerde’ hem. Tientallen van de 800 Bengalen die Sultan naar Qatar stuurde belden hem naar eigen zeggen op. Ze dreigden met zelfdoding als Sultan hen niet zou redden. Uit cijfers van de Qatarese autoriteiten blijkt dat buitenlanders in Qatar 79 keer vaker zelfmoord plegen dan de Qatari zelf.

Het ergste verhaal dat hij hoorde was dat van een arbeider die met negen man in een tweepersoonskamer sliepen. Ze moesten bij elkaar in bed liggen. Hij zegt ‘zeventig of tachtig’ Bengalen uit Qatar gerepatrieerd te hebben, waar hij naar eigen zeggen honderdduizend euro uit eigen zak voor betaalde. Hij voelt zich voorgelogen door de Qatarese bedrijven, die hem rooskleurige verhalen vertelden over de situatie daar.

Sultans broer is kandidaat voor de post van president van Baira, de Bengaalse bond voor internationale uitzendbureaus. Als hij wordt gekozen, gaan de broers met een delegatie uitzendbureaus naar Qatar om hervormingen te eisen. Van hogere lonen en werkdagen van maximaal acht uur tot verplichte zorgverzekeringen en schadevergoedingen voor slachtoffers. Die voorwaarden zijn in ieder geval al wel onderdeel van het voorbeeldcontract, bijgevoegd in Sultans brochure.

Ontoereikend toezicht

Dat Bengaalse uitzendbureaus zo massaal de regels overtreden, heeft te maken met het ontoereikende toezicht vanuit de overheid. De overheid zou te weinig instrumenten hebben illegale uitzendbureaus op te rollen, verklaart ngo Transparency International: wetten zijn verouderd en vaag gedefinieerd. Door het gebrek aan controle is het ook eenvoudig een uitzendbureau te beginnen zonder vergunning. Hoeveel uitzendbureaus niet zijn geregistreerd, is onduidelijk.

De internationale arbeidsorganisatie ILO vindt daarom dat arbeidsmigranten beter geschoold moeten worden, zodat zij louche bureaus leren herkennen en hun rechten beter kennen. Het Bengaalse migratiekantoor BMET schatte dat de helft van alle arbeidsmigranten ongeschoold is. En voor elke honderd dollar die Bengalen in de Golfstaten verdienen, verdienen migranten uit India of Sri Lanka het dubbele of drievoudige, blijkt uit gegevens van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). Arbeidsmigranten afkomstig uit deze landen hebben meer verbale en praktische vaardigheden dan Bengalen.

Het Bengaalse ministerie voor arbeidsmigratie heeft 38 speciale trainingscentra opgezet om de migranten meer kennis bij te brengen alvorens ze afreizen naar een ander land. Ze leren daar bijvoorbeeld lassen, metselen of schilderen. Ook worden ze daar getraind in lezen en zich verbaal uitdrukken. Het initiatief werkt onbedoeld meer illegaliteit in de hand. Een deel van de arbeidsmigranten heeft zo’n leerachterstand dat zij praktisch geen kans van slagen hebben om toegelaten te worden voor een training. Sommige uitzendbureaus helpen die groep daarom illegaal trainingen te omzeilen.

Lees ook:

‘Gastarbeider’ in Qatar: ‘Ik dacht dat ik ging sterven’

De straatarme boer Gaziur Rahman (26) is een van de migranten die de stadions bouwden voor het WK voetbal in Qatar, dat over vijf weken begint. Hij kwam terecht in een genadeloos systeem van leugens, uitbuiting en slavernij.

Lees hier alles over het WK in het dossier: WK 2022 Qatar

Verantwoording

Voor de vijfdelige serie ‘De slaven van Qatar’ sprak Trouw in Bangladesh met uit Qatar teruggekeerde arbeiders, families van overleden gastarbeiders en uitzendbureaus..

Sommige arbeiders weten namen van stadions of andere projecten waaraan ze werkten, anderen weten niet eens dat Qatar een WK organiseert. Omdat Qatar geen documentatie bijhoudt van bouwprojecten waaraan gastarbeiders werken, zijn hun ervaringen alleen te reconstrueren aan de hand van herkenning en herinnering van arbeiders en hun families, met wie zij via videoverbinding contact hielden.

Trouw liet hen onder meer foto’s en filmpjes zien van WK-infrastructuur waar veel gastarbeiders aan werkten. De ervaringen zijn waar mogelijk gestaafd met bewijsmateriaal uit kranten, rapporten van mensenrechtenorganisaties en de internationale arbeidsorganisatie (ILO) en beeldmateriaal van andere gastarbeiders.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden