Lucas Verweij

InterviewLucas Verweij

De scheidsrechter is een partijdige leugenaar, vindt scheidsrechter Lucas Verweij

Lucas VerweijBeeld Patrick Post

Scheidsrechteren, dat is leidinggeven geschoeid op militaire leest, dubbelzinnig het meest efficiënt bij het nemen van beslissingen. Scheidsrechter én designexpert Lucas Verweij schreef er een boek over, waarin hij diep in zijn eigen ziel graaft.

John Graat

Sinds hij besloot om voetbalscheidsrechter te worden, heeft Lucas Verweij zich in dat wereldje altijd ‘een buitenbeentje’ gevoeld. Bij wijze van geintje had hij zich samen met een vriend voor de cursus aangemeld. Zelf was hij er als kind in het Limburgse St. Odiliënberg al vroeg achtergekomen dat hij niet balvaardig genoeg was om een voetballer te zijn. Later richtte hij wel een zaalvoetbalclubje op, dat meedeed aan de architectencompetitie. Zijn persoonlijke hoogtepunt was zijn hattrick tegen OMA, het bureau van Rem Koolhaas.

Als scheidsrechter werd hij rond zijn veertigste opgeleid door Aad, in het dagelijks leven betonvlechter, ­terwijl hij zelf al jaren in de wereld van design, kunst en architectuur werkte. Sinds zijn verhuizing naar Berlijn fluit hij wekelijks wedstrijden op een redelijk goed amateurniveau in en rond de Duitse hoofdstad. Het formele karakter ervan spreekt hem aan. “En het trok me om wekelijks te lopen tussen 22 gedreven gekken die tot het gaatje gaan om te winnen.”

Aan de hand van zijn ervaringen en voorvallen uit het internationale voetbal schreef hij een boek dat eind november verschijnt: Beslissen in één seconde. Met uitstapjes naar filosofen, psychologen en management­goeroes biedt Verweij inzicht in allerlei facetten van het leidinggeven op een veld. Hij ziet het als een handboek dat leert om betere beslissingen te nemen, om je beter te concentreren en eerlijk op jezelf te reflecteren. “Het druist in tegen de trend in het management van het samen beslissen, de holocratie. Ik beschrijf eigenlijk de kracht van het tegenovergestelde. Het scheidsrechtersmodel is op militaristische leest geschoeid.”

Als scheidsrechter moet je onder hoge druk meteen beslissen. Twijfel laten zien is uit den boze, schrijft u. Werkt u ook zo als leidinggevende?

“Ik kan het, binnen een seconde beslissen op de werkvloer, maar dat wil niet zeggen dat dat altijd verstandig is als je leiding geeft aan twintig mensen. Maar het scheidsrechteren heeft mij wel geholpen in die praktijk. Ik heb me gerealiseerd dat ik op zondagmiddag ontzettend geconcentreerd ben. Ik ben gaan nadenken: hoe werkt die concentratie? Je leert op het veld ook hoezeer je een rol hebt. Voetballers hebben een hekel aan mij vanwege mijn rol en de set aan regels die daaraan gebonden is. Dat is voor een leidinggevende op de werkvloer niet anders. Die rol heeft ontzettend veel invloed op het gedrag van mensen.”

U beweert in het boek dat er geen plek ter wereld is waar u meer liegt dan op het veld. Hoezo?

“Omdat je altijd je twijfel moet verbergen. Neem de halve finale Engeland-Denemarken op het laatste EK. Tien seconden voor tijd valt een Engelse aanvaller over een been. Tot de dag van vandaag twijfelen miljoenen mensen of het een strafschop was. Eén persoon toonde geen spoor van twijfel: de scheidsrechter, Danny Makkelie. Hij wees naar de stip. Dat is iets onnatuurlijks. Het kan niet zo zijn dat hij niet getwijfeld heeft. Hij kiest een vorm. Een geval van 51 procent laat hij vallen naar één kant. Dat betekent dat er 49 procent leugen in die beslissing zit. Liegen is onvermijdelijk als je binnen een seconde moet beslissen en er ook niet eerlijk over kunt zijn. Hij kan later niet zeggen: ik wist het ook niet. De leugen komt mee met het systeem. Daarom is dat systeem voor leidinggeven vaak ook niet te gebruiken.”

Waarom niet? Als bij een leidinggevende de twijfel te evident is, kan dat tot problemen leiden.

“Je hebt gelijk. In aantal gevallen is het wel effectief en dan lieg je ook. Als je met een hele groep mensen bij elkaar hebt gezeten en daarna spreek je het nog na met de leidinggevenden, dan is het gesprek meestal totaal anders. Vaak ben je dus niet volledig eerlijk. Dat kan ook niet. Het leidt tot chaos en je maakt jezelf kwetsbaar. Natúúrlijk twijfelen ook ministers die besluiten over ­corona moeten uitleggen. Toch zeggen ze zo ernstig mogelijk: dit is het beste. Als je te veel twijfel toont, creëer je een voedingsbodem voor alle virus-disbelievers, Ook een rechter kan niet volledig eerlijk zijn over zijn of haar twijfels.”

null Beeld Patrick Post
Beeld Patrick Post

Scheidsrechter-zijn is een rol. Hij mag niet transparant zijn over zijn heimelijke leugens. Dat klinkt als een acteur.

“Dat ben je ook. Maar het scheidsrechtersmodel is ondubbelzinnig het efficiëntste bij het nemen van beslissingen. Ook de rolverdeling met de assistenten, de grensrechters, is heel helder. Die zijn volkomen loyaal aan de baas. Die geven hun informatie ook heimelijk door. Dat vind ik fascinerend. Die stille tekens die worden gebruikt. Op de borst wijzen is een gele kaart. En de discipline om als assistent de vlag meteen naar beneden te doen als de baas een ander besluit neemt. Het totale schikken naar de leider. Als op een werkvloer twee onderdirecteuren zich zo gedragen, zouden we dat absurd vinden, een belachelijke hiërarchische vertoning. Dat is gek. Op het veld is die loyaliteit fantastisch en brood­nodig. Als die er niet is, krijg je irritatie en gedoe.”

Zou de samenleving zo’n beslisstructuur wat meer kunnen gebruiken?

“Nou, Nederlanders hebben wel erg de neiging om niet te doen wat op het veld wel gebeurt. Iedereen wil ­altijd maar gehoord worden, we hebben overal klankbordgroepen voor. We willen heel graag dat een beslissing met zijn allen wordt genomen. Maar we weten: het kost veel geld en het is inefficiënt. Ik pleit niet voor één man die alles beslist hoor, maar we overdrijven in organisaties wel. Samen beslissingen nemen is een mantra. Ik ga het niet bestrijden, want ik weet als leidinggevende zelf ook niet alles zelf. Dan heb je wel anderen nodig.”

Het publiek weet niet wat er omgaat in de scheidsrechter en binnen zijn team. Dat is nodig?

“Dat geldt op veel meer plekken. Die eeuwige roep om meer transparantie in de politiek is niet vol te houden. Volgens mij moet je bepaalde dingen achter gesloten deuren bespreken. Stel dat een assistent na afloop zegt: ‘Ik vond het geen penalty’. Dat is onwerkbaar. Dus is er een gesloten front. Het scheidsrechteren heeft mij geleerd dat dit in de politiek ook heel acceptabel is. Wat achterkamertjespolitiek wordt genoemd, vind ik niet verschrikkelijk of verkeerd. Dat hoort bij besturen.”

Hoe blijft een oneerlijke leider geloofwaardig?

“Het belangrijkste is draagvlak voor je beslissing. Je voelt het als de acceptatie aan het afbrokkelen is en dan moet je er wat aan doen. Daar komt nog een andere oneerlijkheid om de hoek. Want als een ploeg zich 13 keer genaaid voelt, neig je er bij de 14de keer naar de andere kant op te fluiten, of ze iets terug te geven. Ik floot laatst een wedstrijd die in 8-0 eindigde. Ik kreeg medelijden. Ik zat te denken: kan ik ze nog een penalty cadeau geven? Dat soort menselijke gevoelens spelen ook altijd een rol. In de professionele scheidsrechterij worden ze ontkend, terwijl uit alle statistieken blijkt dat niemand zich kan afsluiten voor de context, een volle Kuip. Dat is ook gebleken tijdens corona, toen het bewezen thuisvoordeel wegviel, omdat er geen publiek was.”

Onpartijdigheid bestaat dus niet?

“Nee. Je hebt ook voorkennis, je weet uit welke wijk een ploeg komt, je ziet de etniciteit van de elftallen, dat neem je mee. Dat speelt voor elke politieagent of opsporingsambtenaar. Als je weet dat Arjen Robben vaak fopduiken maakt, ga je hem dan eerder bestraffen? Het is een menselijke gedachte om te denken: ik fluit niet, moet hij maar niet zo vaak fopduiken maken. Maar dat kan een scheidsrechter eigenlijk niet maken. Jij hoort te beoordelen of het een overtreding is, maar in je hoofd zit: deze man duikt vaak fop. Alle onderzoeken wijzen ook uit dat je de voorkennis niet weg kan nemen.”

Lucas Verweij (56) werd geboren in het Brabantse St. Michielsgestel en groeide op in St. Odiliënberg in Limburg. Na zijn afstuderen aan de Academie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven begon hij een ontwerpbureau op het snijvlak van design en architectuur.

Tien jaar terug emigreerde hij met zijn vrouw ontwerpster Hella Jongerius naar Berlijn. Daar was hij gasthoogleraar aan de universiteit. Hij schrijft over design en architectuur.

Sinds een jaar woont hij afwisselend in Berlijn en Zwolle, waar hij nu hoofd van de docentenopleiding is bij Artez, hogeschool voor de kunsten. Scheidsrechter is hij ruim tien jaar, op een gemiddeld amateurniveau in de regio Berlijn.

Dus de waarneming van elke scheidsrechter is sterk gekleurd.

“In begin dacht ik: ik ben objectief. Tijdens het schrijven van dit boek ben ik echter op die structurele oneerlijkheid gekomen en dat je altijd bevooroordeeld bent, wat natuurlijk sterk lijkt op structureel racisme. Ik heb altijd gedacht: wat ik voel, komt doordat ik een matige amateur ben. Maar ik ben er van overtuigd dat een topscheidsrechter dezelfde gevoelens heeft en aan dezelfde processen onderhevig is. Ik had laatst een wedstrijd tussen een hoofdzakelijk Turks team en een hoofdzakelijk witte ploeg. Zoals vaker kwam een trainer vooraf naar mij toe, in dit geval van de witte ploeg. Hij zei: ‘Let op scheidsrechter, zij hebben niet zo’n goede reputatie, we hebben eerder tegen ze gespeeld en toen dit en dit en dit’. Ik maakte daarna een praatje met die andere ploeg. Nee, ze hadden nooit tegen dat andere team gespeeld. Dat bleek ook te kloppen. Waar ging dit over? Over etniciteit. Zo bouwen mensen frames in je hoofd. Als je heel onbevooroordeeld wilt zijn, moet je eigenlijk geen voorkennis hebben.”

U schrijft ook: laat je ego in de kleedkamer achter. Waarom?

“De wil om zelf belangrijk te zijn, moet je thuislaten. Björn Kuipers zegt vaak in interviews: we hebben het goed gedaan als we onzichtbaar zijn geweest. Maar onzichtbaarheid heb je zelf niet in de hand. Als er drie rode kaarten en twee penalty’s gegeven moeten worden, kun je dat onmogelijk zijn. Het streven om dan onzichtbaar te zijn, is waardeloos. Dat is een sociaal wenselijke uitspraak. Scheidsrechters zijn ook ego’s. Ik had zondag een wedstrijd met weinig spanning, er gebeurde niet veel, 0-0, geen moeilijke beslissingen. Dat is voor mij wat teleurstellend. Ik vind het leuk om in het heetst van de strijd te voelen dat ik hard nodig ben.”

In hoeverre wordt een scheidsrechter beïnvloed door protesterende spelers?

“Protesten werken. Ik floot weleens een ploeg die nul protesteerde, terwijl een beslissing van 51 procent in hun nadeel kan uitvallen. Niet protesteren betekent draagvlak, oké, dat is makkelijk. Protesten houden je alert en beïnvloeden het frame van kijken. Je herziet daardoor nooit een beslissing, maar ze planten wel een zaadje in de hersenen: hier wordt iemand tekort gedaan. Het is net als in de opvoeding. Elke ouder is gevoelig voor een kind dat zich beklaagt dat het zich tekort gedaan voelt. Een speler zei tegen mij: ‘Scheids, je fluit steeds voor hen’. Als zoiets wordt gezegd, ga je er op letten. Dat doet iets in mijn hoofd.”

Een scheidsrechter is ook vaak de zondebok. Hoe is dat?

“Als een groep heeft gefaald, gaat die oorzaken zoeken. Als je dat binnen de groep moet doen, is dat uiterst pijnlijk. Dat kan tot een verscheurde groep leiden. Het efficiëntste is om één persoon de schuld te geven. In het voetbal kun je altijd één persoon de schuld geven. De zondebok ben je pas na de wedstrijd. Ik word soms volledig uitgekotst door één team, soms door allebei. Ik heb meegemaakt dat ik naar de kantine liep en merkte dat de spelers de pas inhielden om niet naast mij te hoeven lopen. Dan voel je je de zondebok, dat is pure eenzaamheid.”

Wat is er dan toch de lol aan, scheidsrechter zijn?

“De lol is om te kijken of ik het kan vermijden. En om die processen te doorgronden. Toen ik zag dat ze hun pas in hielden, vond ik dat ook mooi. Het is een fenomeen dat je in het dagelijks leven eveneens ervaart. Bijvoorbeeld als jij naar de koffieautomaat loopt en iemand anders gaat dan niet, of juist wel. Of ogen die je ontwijken, dat is heel pijnlijk. Als scheidsrechter leer je iets van het leven begrijpen.”

null Beeld

Lucas Verweij
Beslissen in één seconde
Prometheus;
264 blz. € 20
Verschijnt eind november

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden