Reportage4 mei

De Oekraïense voetballer Levchenko waarschuwt tijdens de sportherdenking: ‘Knuffel je vrijheid en laat die nooit meer los’

Evgeniy Levchenko en Klaas-Jan Huntelaar leggen een krans voor het Olympisch Stadion in Amsterdam tijdens de nationale sportherdenking.  Beeld ANP
Evgeniy Levchenko en Klaas-Jan Huntelaar leggen een krans voor het Olympisch Stadion in Amsterdam tijdens de nationale sportherdenking.Beeld ANP

In het Olympisch Stadion in Amsterdam werden woensdag voetballers herdacht die in de Tweede Wereldoorlog omkwamen. Speciale aandacht was er voor tot nog toe onbekende slachtoffers, maar: ‘Ik vind het belangrijker om over Oekraïne te praten dan over de slachtoffers van toen’.

Matthijs van Dam

Op een groot scherm is een lachende jongen met krullen te zien, hurkend in het zwart-gele tenue van SC ’t Gooi in Hilversum. Het is Joop Schaap, een 25-jarige Joodse voetballer. De glimlach van die teamfoto uit 1941 moet hij ook gehad hebben toen hij op 4 juni 1943 een vrolijke briefkaart aan zijn vriend Herman richtte. ‘Zit in de trein naar Polen. Groet aan alle Gooiers, tot ziens.’ Schaap gooide zijn brief het raam uit, maar dat wederzien kwam nooit. Niet veel later stond hij in de gaskamer van Sobibor.

500 nieuwe slachtoffers
Schaap is een van de duizenden omgekomen voetballers in de Tweede Wereldoorlog die woensdag herdacht werden bij de nationale sportherdenking, in het Olympisch Stadion in Amsterdam. Dat kon voor het eerst in drie jaar weer met publiek, in aanwezigheid van bondscoach Louis van Gaal, spelersvakbond-voorzitter Evgeniy Levchenko en staatssecretaris Eric van der Burg, tot dit jaar voorzitter van het organiserende Sportcomité. Ook Klaas-Jan Huntelaar, oud-spits en technisch manager van Ajax, was bij de herdenking.

Bijzonder was de aandacht voor 500 Joodse, Indische en nooit gemelde slachtoffers. Sportistoricus Jurryt van de Vooren stuitte in zijn onderzoek op deze slachtoffers, onder wie Joop Schaap, die nog geen plek hadden op het KNVB-monument, dat in 1949 werd onthuld met de namen van 2212 voetbalslachtoffers. Woensdag werden ook zij herdacht, met oude beelden en gesprekken met nabestaanden in een tjokvol auditorium.

Zo was er applaus toen Betty Mock en Willem Gunzeln het podium betraden, respectievelijk het Joodse adoptiekind en de kleinzoon van de Surinaamse verzetsheld Albert Wittenberg. Een dag voor de Bevrijding werd hij levend verbrand in een Duitse graanschuur. Tot nu toe wist niemand dat hij met Surinam Boys ooit kampioen van Nederland werd, ook Gunzeln niet. “Nu blijkt dat hij ook een gewoon mens van vlees en bloed was.”

Lange lijsten met rode stempels achter namen

Van archivaris Hans Swierstra (85), die het dramatische oorlogsverleden van zijn club ’t Gooi onderzocht, werd een zes minuten durend filmpje vertoond. Daarin waren lange lijsten met rode stempels achter de namen van niet-Joodse voetballers te zien, een protest tegen een voetbalverbod voor de vele Joden van de club.

Die stempels betekenden solidariteit: als mijn Joodse teamgenoot niet mag voetballen, dan ik ook niet. Vier van die geweerde spelers waren de Cohen-broers. Drie doken onder, maar sterspeler Nathan meldde zich plichtsgetrouw op het station na een oproep. Hij kwam nooit meer terug, maar stond net als clubgenoot Schaap niet op het monument.

De herdenking draaide om meer dan het verleden. De oorlog in Oekraïne geeft 4 mei en het woord vrijheid extra lading. Ook daar kwamen al meerdere voetballers om in het oorlogsgeweld. Bondscoach Louis van Gaal was somber. “4 mei betekent leren van het verleden, maar we kunnen weinig leren. Er zal altijd een gek opstaan, dat is een repeterend verhaal. Het is ongelooflijk dat wij hier gewoon verder gaan, terwijl in Oekraïne van alles aan de hand is. Ik vind het belangrijker om daarover te praten dan over de slachtoffers van toen.”

Nieuwe verzetshelden in Oekraïne

Van Gaals woorden kregen een vervolg voor het Olympisch Stadion. Bij het standbeeld van de Griekse god Prometheus was een ceremonie ter nagedachtenis aan in de Tweede Wereldoorlog omgekomen sporters. NOC*NSF-voorzitter Anneke van Zanen sprak er over nieuwe verzetshelden, zoals de Klitsjko-broers, de Oekraïense bokskampioenen die uitgroeiden tot het gezicht van het burgerverzet tegen de Russen. De Amsterdamse sportwethouder Simone Kukenheim vertelde hoe de minieme aandacht voor het opschorten van de Oekraïense voetbalcompetitie haar raakte.

Na het leggen van vijf kransen in de olympische kleuren door onder anderen Van Gaal en Levchenko, volgden twee minuten stilte en het Wilhelmus. Dat alles gebeurde niet voor een laatste waarschuwing van de Oekraïense Levchenko. “Jullie hebben ooit voor jullie vrijheid gevochten, en wij nu ook. Knuffel je vrijheid en laat die nooit meer los, zoals Prometheus hier achter mij het heilige vuur ook stevig vasthoudt.”

Lees ook:

Verzetsstrijder, schrijver én voetballer: het onbekende voetbalverleden van Anton de Kom

Precies honderd jaar geleden werd verzetsheld Anton de Kom lid van een Nederlandse voetbalclub. Het vestigt de aandacht op een onbeschreven deel van de Surinaamse sportgeschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden