Poetin en sport

De boycot treft de Russische topsport, en daarmee de pr-machine van Vladimir Poetin

President Vladimir Poetin deed in 2019 mee aan een training van de Russische judoploeg. Beeld AFP
President Vladimir Poetin deed in 2019 mee aan een training van de Russische judoploeg.Beeld AFP

Rusland wordt als gevolg van de oorlog in Oekraïne ook op sportgebied getroffen door sancties. Sporters mogen niet deelnemen aan internationale competities, sportbestuurders raken hun functies kwijt. Dat raakt Vladimir Poetin zelf, omdat sport een belangrijk middel is voor het afwerken van zijn politieke agenda, zowel nationaal als internationaal.

Kick Hommes

Het was een Russische één-twee-drie afgelopen week in Sotsji. Ivan Golubkov won de tien kilometer cross country, voor Alexander Davidovitsj en Danila Britik. Heel opvallend was dat niet: aan de ‘alternatieve Russische 2022 Paralympische Spelen’ deden de afgelopen dagen alleen Russen en Wit-Russen mee, aangevuld met enkele sporters uit voormalige Soviet-gebieden als Kazachstan, Tadzjikistan en Armenië.

De ‘alternatieve Paralympische Spelen’ waren een noodgreep, nadat de Russische atleten niet welkom waren op de officiële Spelen, afgelopen maand in Peking. Zij werden geweerd, kort nadat Rusland de oorlog met Oekraïne was begonnen. Datgene gebeurde wat sportbreed zichtbaar is: Russische sporters zijn (bijna) nergens meer welkom.

Jarenlang bouwden Russen aan invloed in de sportwereld

In rap tempo verliest Rusland, en dus president Vladimir Poetin, sinds het begin van de oorlog de invloed die het de laatste jaren zorgvuldig opbouwde in de sportwereld. Atleten worden geweerd van evenementen, onder meer in de populairste sport, voetbal. Ook het Internationaal Olympisch Comité (IOC) heeft Russen in de ban gedaan. Langzaam verliest Poetin bovendien zijn getrouwen in de internationale sportorganisaties. Zo werd bijvoorbeeld de druk op Chelsea-eigenaar en goede vriend van Poetin Roman Abramovitsj zo groot, dat hij de club verliet.

Bovenal verliest Poetin de ‘soft power’, de plek waar hij sympathie kan kweken voor zijn regime, zijn politiek. Telkens weer kon hij met sport uitwassen goedpraten. De politieke landing na het dopingschandaal van Sotsji in 2014 en de invasie van de Krim niet veel later waren sportief gezien zacht: er waren te veel Russische bestuurders en belangen. Niet voor niets stelde Rusland zich woensdag kandidaat voor het EK voetbal in 2028 of 2032.

Hoe belangrijk is het afkappen van de Russische invloed in sport? De sancties die nu zijn opgelegd ‘gaan de tanks niet stoppen’, zegt Stanis Elsborg, analist bij de Deense organisatie Play the Game, die zich wereldwijd uitspreekt over ethische vraagstukken in de sport. “Maar Poetin verliest wel de plek waar hij zijn propaganda-agenda het duidelijkst kon tonen.”

Ruimtevaart en topsport

Er zijn eigenlijk twee pijlers voor Poetin om nationalisme aan te wakkeren, zegt Elsborg. “Het ruimtevaartprogramma, dat laat zien dat de supermacht technologisch onderlegd is. En de topsport, waar een Rus sterker, sneller en beter kan zijn dan iedereen. Dat dat nu Rusland wordt ontnomen, zal ook Poetin uiteindelijk raken.”

Sport in Rusland is ontzettend belangrijk, zegt Elsborg. “Het is het belangrijkste culturele systeem dat er bestaat. Opium voor het volk, geënt nog op de oude Sovjet-stijl. Dat Poetin zo ver ging om een door de staat opgezet dopingsysteem bij de eigen Spelen van 2014 op te zetten, geeft aan hoe ver hij wil gaan.” Richard Arnold, Brits onderzoeker aan de universiteit van Muskingum en schrijver van het boek Rusland en het WK voetbal van 2018, sluit zich daarbij aan. “Zeker voor autocratische regimes biedt sport legitimiteit. Het is buitenproportioneel belangrijk.”

Zijn imago: te paard, als skiër, als zwemmer, op ijshockeyschaatsen en vooral in een judopak

Poetins eigen persoonlijke imago is ook om een sportieve uitstraling gebouwd. Sinds in 2007 een foto verscheen waar Poetin in ontbloot bovenlijf stond te vissen, is een beeld geschapen van de sterke, fitte en nuchtere leider, zeker in vergelijking met de vaak benevelde voorganger Boris Jeltsin. Sindsdien circuleren vele foto’s van Poetin op een paard, op ski’s, in een Formule 1-wagen, als zwemmer in ijskoud water, als skydiver en als fanatiek sportschooladept. Boven alles is hij judoka, met zwarte band. In 2008 werd hij erelid van de Internationale Judofederatie (IJF), niet veel later bracht hij een eigen dvd uit: ‘Leer judoën met Vladimir’. Overigens is hij die judo-eretitel inmiddels kwijt, als gevolg van de oorlog.

Op nationaal vlak is sport voor de hoge bestuurders een ontmoetingsplek. Wie wat wil in de Russische politiek, moet bijvoorbeeld ijshockey spelen. Regelmatig doet Poetin zelf mee op galawedstrijden, traditioneel met rugnummer 11. Het Franse persbureau AFP maakte een lijst van de teamgenoten. Sergei Shoigu bijvoorbeeld, de minister van defensie. In het doel staat vaak Alexei Dyumin, Poetins voormalig bodyguard die in 2014 de leiding had over speciale operaties op de Krim. Ook miljardairs en bankeigenaren Arkadi and Boris Rotenberg en tycoon Gennady Timchenko doen mee. Zij staan allen op de westerse sanctielijsten.

Zijn Peter de Grote-dromen

De vereenzelviging met sport is een hoeksteen voor Poetins beleid. Dat zag ook een van zijn bekendste sportciritasters, de voormalig schaker Garry Kasparov. Hij antwoordde niet op een contactverzoek, maar hij zette zijn visie op de manier waarop Poetin sport gebruikt uiteen in zijn boek Winter is coming uit 2015, waarin hij inging op de Olympische Spelen van 2014 in Sotsji. Kasparov: “Sotsji was Poetins ‘Peter de Grote-moment’ en hij wilde zijn geliefde Sovjetbadplaats omvormen tot een internationaal pronkjuweel, net zoals Sint Petersburg vrijwel uit het niets tot hoofdstad was verreden.”

Kasparov beschreef hoe niet het hoofd van het organisatiecomité, maar Poetin zelf in beeld kwam op officiële gelegenheden. En bij de sluitingsceremonie bedankte voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité Thomas Bach Poetin persoonlijk, als leider die ‘buitengewone Spelen had georganiseerd’. “Het draaide om de grootsheidswaanzin van die ene, alomtegenwoordige man.”

Vier dagen na die sluitingsceremonie van de Olympische Spelen bezetten Russische speciale troepen belangrijke overheidsgebouwen op de Krim. De invasie was begonnen. De connectie is helder, volgens Elsborg. “Op de euforie van sport wordt het land een militaire actie ingezogen. Dat gebeurde niet alleen in 2014. Ook in 2008, toen Rusland Georgië binnenviel, en nu dus in 2022.”

Poetin gebruikte de grote toernooien in zijn land, te weten de Universiade in 2013, de Spelen in 2014 en het WK voetbal in 2018, voor zijn eigen agenda. Begrijpelijk, want een betere manier om drie uur ongefilterde propaganda uit te zenden is er niet, aldus Elsborg. In elke promotievideo over de speelsteden van het WK werd de sterke connectie met de Russisch-orthodoxe kerk getoond. Bij de openingsceremonie van Sotsji in 2014 waren vijf minuten geheel gewijd aan een eerbetoon aan Peter de Grote. “Poetin zou zichzelf veel liever portretteren als Peter de Grote dan als despoten als Stalin of Lenin. Zijn visie lijkt ook veel meer op die van Peter de Grote: hij probeert de grenzen te beschermen en de invloed van Rusland uit te breiden.”

Maar de Spelen en het WK waren als Potemkin-dorpen: illusies en schijnwerkelijkheden, zegt Arnold. Naar de wereld toe was het een toernooi om te laten zien dat ‘het zwarte gat’ dat Rusland is mooie kanten heeft. Arnold: “Dat het een normaal land is. Maar eigenlijk is het geen normaal land.”

Porseleinen beeldje van de Russische president Vladimir Poetin, in een judopakje op een wereldbollletje. Beeld ANP / Egbert Hartman
Porseleinen beeldje van de Russische president Vladimir Poetin, in een judopakje op een wereldbollletje.Beeld ANP / Egbert Hartman

Tegelijkertijd moet niet onderschat worden hoe sport wordt gebruikt in de nationale politiek, zegt Arnold. Sinds zijn aantreden in 1999 zijn de sportfaciliteiten sterk verbeterd. Het budget voor sport is flink gestegen, van ongeveer 100 miljard roebel rond de eeuwwisseling naar 331,4 miljard roebel in 2019. De sportparticipatie van Russen is toegenomen. Grote internationale sponsoren, zoals Gazprom was bij de Champions League voetbal, moeten ook in Rusland de sport geld toesteken. Arnold: “Je ziet dat Poetin de focus legt op een fitte natie. Hij had het ook niet kunnen doen, maar hij ziet dat het Russen verbindt.”

Nu is de uitlaatklep beschadigd

De vraag is hoe het wegvallen van sport valt, op een moment dat de druk op Rusland toeneemt. Arnold: “Sport is ook de uitlaatklep geweest om de druk op de samenleving te verminderen. Het was een soort afgeleide van oorlog, eigenlijk. Helaas is er nu oorlog. En geen sport.”

Poetin zelf zet de internationale sportwereld inmiddels weg als onbelangrijk, zo bleek bij de ‘openingsceremonie’ van de alternatieve Paralympische Spelen. De waarden van sport zijn verloren gegaan, zei Poetin in een speech. “De ooit zo heilige principes van sport zijn geërodeerd, letterlijk voor onze ogen. We zien dubbele standaarden en dubieuze beslissingen.”

Zijn minister voor sport Oleg Matytskin ging daar nog op door, en echode het nationale sportbeleid: “Wanneer de hele wereld gepolitiseerd is, en sport ook, moeten wij de echte waarden verdedigen. Sporters zullen altijd Russische patriotten zijn.”

Lees ook:

De sportbonzen zijn medeplichtig aan Poetins valse imago

Dat dictators de sport gebruiken als propagandamiddel is niets nieuws. Adolf Hitler deed het al in 1936, Jorge Videla in 1978. Poetin bouwde dit zorgvuldig op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden