Kylian Mbappé, die opgroeide in de Parijse voorstad Bondy, tijdens de training van de Franse selectie in Doha. Beeld Reuters
Kylian Mbappé, die opgroeide in de Parijse voorstad Bondy, tijdens de training van de Franse selectie in Doha.Beeld Reuters

Sociale mobiliteit

De banlieue is de springplank naar succes voor de helft van de Franse selectie

Dinsdag begint regerend wereldkampioen Frankrijk aan het WK. Bijna de helft van de Franse selectie voor het WK in Qatar komt uit de Franse banlieues. ‘Voetbal is de ultieme manier om uit de ellende te komen.’

Jan-Cees Butter

Het is zondag 15 juli 2018. Jong, oud, arm, rijk, wit en zwart verzamelt zich uitgelaten op de Avenue des Champs-Élysées in Parijs. Daar, met op achtergrond de Arc de Triomphe, wordt door duizenden Fransen de tweede wereldtitel van Les Bleus gevierd. Iedereen is trots op de ploeg die in de finale heeft afgerekend met Kroatië (4-2).

Deze scène vormt de opening van Les Misérables, een film die een jaar later uitkwam en bekroond werd met de Grand Prix in Cannes. In de ouverture lijkt de zege van de Franse nationale ploeg even solidariteit teweeg te brengen, waarin optimisten de verbindende kracht van voetbal denken te zien. Al snel slaat de stemming om. Les Misérables toont de andere kant van de Franse hoofdstad. De film vertelt over de voortdurende, soms bikkelharde machtsstrijd tussen de politie en jongeren in de voorsteden van Parijs, de banlieues. “Zeer aangrijpend”, noemde de Franse president Macron de film.

Het zijn juist die banlieues waar het Franse voetbalsucces voor een groot deel vandaan komt. Bijna de helft van de 26 spelers uit de Franse selectie die dinsdag aan het WK beginnen komt uit een Franse achterstandswijk. En dan zijn N’Golo Kanté (Suresnes), Christopher Nkunku en Paul Pogba (beiden Lagny-Sur-Marne) nog geblesseerd ook. Spelers als Kylian Mbappé (Bondy), Mattéo Guendouzi (Poissy) en Axel Disasi (Gonesse) zijn wel van de partij op het WK in Qatar, evenals twee spelers uit de rauwe havenstad Marseille.

Franse internationals die uit een achterstandswijk in en om Parijs komen. Beeld Bart Friso
Franse internationals die uit een achterstandswijk in en om Parijs komen.Beeld Bart Friso

“In de banlieues is voetbal een van de belangrijkste dingen in het leven”, vertelt Luuk Slooter, die in 2015 aan de Universiteit van Utrecht promoveerde met zijn onderzoek naar de Franse voorsteden en daarover een boek schreef, The Making of the Banlieue. “Het is er het gesprek van de dag. En al die jongeren weten: voetbal is de ultieme manier om uit de ellende te komen. Daar doen ze alles voor.”

Veel Franse internationals spreken vol lof over hun jeugd in een banlieue

Van de ongeveer duizend Franse profvoetballers die nu actief zijn, komt ruim een derde uit de directe omgeving van Parijs. In het seizoen 1995/1996 was dat nog 10 procent. Van het elftal dat vier jaar geleden wereldkampioen werd, kwamen er vier uit de voorsteden van Parijs. Veel Franse internationals spreken vol lof over hun jeugd in een banlieue. Ze werden er gehard, weerbaar gemaakt, ondanks dat ze soms ook de keerzijde zagen, zoals berovingen en armoede.

“Veel jongeren in een banlieue zijn aangewezen op de straat”, zegt de Franse socioloog Fabien Truong, die woonachtig is in Parijs en etnografisch onderzoek deed naar het leven van jongeren in de banlieues. “Ze wonen vaak met meerdere families in een kleine flatwoning en hebben geen tuin, waardoor ze een natuurlijke drang hebben om naar buiten te gaan.”

De straat zie je ook terug in hun spel, zegt Truong. “Behalve hun technische vaardigheden, die ze hebben ontwikkeld op pleintjes, zie je ook dat ze allemaal gewapend zijn met een soort overlevingsdrang. Want in een banlieue leer je: niemand helpt je, niemand kijkt naar je om. Je moet het allemaal zelf doen.”

In de banlieues, vooral bevolkt door migranten, zijn de vooruitzichten somber. Het werkloosheidscijfer schommelt er al jaren rond de 40 procent en veel jongeren zoeken hun heil in de criminaliteit, zoals drugshandel. “Toen ik er voor het eerst kwam, voelde ik me niet per se onveilig”, zegt Slooter, die jarenlang onderzoek deed in voorstedelijk Parijs en er zelf zeven maanden woonde. “Maar ik was vooral geschokt door de armoede en uitzichtloosheid van de situatie.”

‘Houd van je droom, en hij zal ook van jou houden’

Voetbal kan dan een springplank zijn van armoede naar extreme rijkdom. Neem de Franse ster Mbappé (23), zoon van een Kameroense vader en een moeder van Algerijnse origine. Hij verdient inmiddels 72 miljoen euro per jaar bij Paris Saint-Germain. De snelle aanvaller groeide op in Bondy, een voorstad waar zijn reusachtige beeltenis tegenwoordig staat afgebeeld op de zijkant van een flatgebouw. ‘Aime ton rêve, et il t’aimera en retour’, staat eronder geschreven. Oftewel: houd van je droom, en hij zal ook van jou houden.

Mbappé is in Bondy een dankbare inspiratiebron voor de lokale jeugd, ook al laat hij zich nog maar zelden zien op de plek waar hij opgroeide. Te gevaarlijk. “Voor veel jongeren is iemand als Mbappé een teken van hoop”, zegt Slooter. “Het hoeft niet altijd te leiden tot een carrière als profvoetballer. Het kan ook minder zichtbaar zijn, zoals een afgeronde studie op de universiteit en een loopbaan als arts of advocaat. Aan dat soort rolmodellen kunnen jongeren zich optrekken.”

Twee internationals komen uit de rauwe havenstad Marseille. Beeld Bart Friso
Twee internationals komen uit de rauwe havenstad Marseille.Beeld Bart Friso

In de banlieues rond Parijs hanteren jongeren verschillende strategieën om om te gaan met het negatieve stereotiepe beeld dat vaak op hen wordt geplakt, schetst Slooter. “De één doet er alles aan om zijn banlieue te verlaten en wil er ook zo min mogelijk zijn”, ziet hij. “Een tweede doet er alles aan om het negatieve imago van zijn banlieue te veranderen. En als laatste zijn er bewoners die de stereotypen juist omarmen, zoals sommige rappers.”

De Franse socioloog Didier Lapeyronnie noemde de banlieues zowel een gevangenis als een cocon in zijn boek Ghetto Urbain. “Het is een wereld van hechte banden, die soms erg verstikkend kan zijn, maar die tegelijkertijd ook veiligheid en bescherming biedt”, schreef hij. In een banlieue zijn er twee keuzes, leerde Truong. “Of je blijft erin hangen óf je laat zien dat je iets kunt bereiken in het leven”, stelt hij. “Maar als je eenmaal succes hebt, dan zie je dat diegene vrijwel meteen de banlieue verlaat, waardoor die plek in feite onveranderd blijft.”

Dat korte moment van solidariteit na het WK van 2018, zoals te zien was in de opening van Les Misérables, is net zo vluchtig als de resultaten van de Franse ploeg op dit WK in Qatar, zegt Truong. “Als Frankrijk wint, dan worden de spelers door 99 procent van de Franse bevolking omarmd”, verzucht hij. “Maar als ze verliezen, dan gaat het over de culturele verschillen; dat ze praten als rappers en alleen maar straattaal gebruiken.” Het is het gevolg van onwetendheid, vindt Truong. “Veel tv-commentatoren weten de weg naar een banlieue niet eens te vinden.”

Lees ook:

Het WK voetbal was altijd doorspekt met politiek

Vermenging van politiek en het WK voetbal, zoals nu rond ‘Qatar’, is van alle tijden. Koen Janssen schreef er een boek over.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden