100 jaar NFL

American football sloopt het lijf van de sporters. Nou en, denken de Amerikaanse fans

Beeld Fadi Nadrous

De National Football League viert haar honderdjarig jubileum. Ondanks aanhoudende berichten over de risico’s op hersenschade bij de sporters, is American football nog steeds een nationale obsessie in de VS.

Zoals de kerk voorheen zondagen opeiste, zo legt de National Football League (NFL) elke herfst- en winterperiode beslag op zondagen in de Verenigde Staten. Gezichten worden beschilderd, gebeuk vol bezieling gevierd en voor miljoenen fans wijkt alles voor het schaakspel, geïnjecteerd met brute kracht en onverhoedse klappen: American football is Amerika’s nationale obsessie.

Het jaarlijkse stukje magie, de Superbowl in de nacht van zondag op maandag tussen de San Francisco 49’ers en de Kansas City Chiefs, wordt clichématig beschouwd als nationale feestdag. Oud-speler Ray Lewis formuleerde het zo: “Je betaalt me van maandag tot zaterdag. Zondag krijg je er gratis bij.”

De kans is reëel dat zondag tijdens het duel aan de zijlijn een geïmproviseerde blauwe tent wordt opgetrokken waarin een wankelende en zichtbaar duizelende speler verdwijnt geflankeerd door een neutrale dokter. De medische tent is onderdeel van het zogeheten concussion-protocol dat in 2009 in het leven werd geroepen. Ver weg van nieuwsgierige blikken worden spelers na een brute aanvaring onderzocht op hersenschuddingen. De mystiek die er omheen hangt, is symptomatisch voor de gecompliceerde relatie die de NFL onderhoudt met hersenletsels. Decennialang werd de kwestie immers verwaarloosd.

Toen de Nigeriaanse neuropatholoog Bennet Omalu in 2005 het eerste onderzoek naar de degeneratieve hersenziekte Chronische Traumatische Encefalopathie (CTE) publiceerde, zwengelde dat een nationale discussie aan over de gevaren van American football. De bevindingen, die hij in het brein van oud-speler Mike Webster aantrof, plaatsten de gehele sport onder een microscoop.

Een moderne versie van gladiatoren

Vanaf het begin schoot de NFL in een kramp van ontkenning: hoe meer kennis over het fenomeen aan de oppervlakte kwam des te hoger de NFL de muren om zich heen optrok. “De waarheid roept ongemak op”, vertelt Omalu, nu klinisch hoogleraar op de University of California aan de telefoon. “Alsof iemand je vertelt dat je geliefde waar je zo van houdt niet is zoals je denkt dat ze is. Amerika is zo in vervoering geraakt door American football, dat het bij haar DNA is gaan horen. Ook fans willen niet horen dat de sport uiteindelijk toch niet zo heroïsch en nobel blijkt te zijn. American footballspelers worden immers gezien als supermensen, als de moderne versie van gladiatoren.”

Zo hing in de jaren zeventig een aura om footballicoon Mike Webster. Tijdens zijn zeventien jaar durende loopbaan leek hij onbreekbaar. In Pittsburgh, waar hij voor de Pittsburgh Steelers uitkwam, stond hij bekend als ‘Iron Mike’ om zijn fysieke en onbevreesde spel. Toch bleek zijn lichaam fragieler dan gedacht. De grootste schade, zo zou later blijken, liep hij op in de bovenkamer: het brein.

Webster stond symbool voor de onverzettelijkheid, opoffering, moed en loyaliteit waarnaar spelers vandaag de dag nog steeds streven. Gerry Sullivan, destijds zijn teamgenoot, herinnerde zich in het boek ‘League of Denial’ de littekenvorming die op Websters voorhoofd ontstond door de herhaaldelijke stoten. Zijn jaloezie was tekenend voor de kleedkamercultuur. “Ik was teleurgesteld dat mijn voorhoofd niet even misvormd was als het zijne.”

Het was een periode waarin hersenschuddingen behandeld werden als fait divers, alsof het om een verstuikte enkel of spierscheuring ging: een aspirine was vaak voldoende om het veld weer op te mogen.

Voor Webster was het de voorbode voor diepe ellende en mentale kwelling. Na zijn spelerspensioen begon Webster aan geheugenverlies te lijden. Ook depressieverschijnselen doken steeds vaker op. Webster, gerespecteerd en gekend als familieman, gleed sociaal langzaam maar zeker af. De gedragsproblemen – buien van razernij, intense stemmingswisselingen en impulsieve beslissingen – maakten zijn familie radeloos.

Van een plek in de schijnwerpers tuimelde Webster in de diepe duisternis. Een neuroloog omschreef Webster als een ‘man verdwaald in een bootje op de oceaan tenzij iemand hem de weg wees’. Hij begon als een nomade te leven in een busje. In zijn laatste jaren gebruikte hij superlijm om zijn tanden in zijn mond te houden en taserde zich met een stroomstootwapen om in slaap te komen. In 2002 overleed hij aan een hartstilstand.

“De vragen lagen voor de hand”, zegt Omalu nu, “maar niemand stelde ze”. “Vijftigjarige mannen taseren zichzelf toch niet zo maar? Ik stel mezelf weleens de vraag: waarom was ik degene die CTE ontdekt heeft? Ik ben niet intelligenter dan andere dokters. Maar Amerikanen hadden oogkleppen op.”

Omalu kwam in 1994 naar de Verenigde Staten en verzamelde medische diploma’s aan verschillende Amerikaanse universiteiten. Ten tijde van Websters dood in 2002 was de jonge Omalu werkzaam bij de University of Pittsburgh. Hij was er belast met Websters autopsie. “En toen trof ik die rare bruine plekken aan in zijn brein: CTE.”

De NFL wendde haar enorme invloed aan om Omalu’s geloofwaardigheid ter discussie te stellen. Waarheden werden verdoezeld, druk uitgeoefend om zijn publicaties tegen te houden. De bond bracht een batterij aan ‘eigen’ wetenschappers in stelling om te bewijzen dat hersenschade en football geen verband hielden. Omalu zelf werd nooit geconsulteerd. Zijn verhaal werd in 2015 verfilmd in ‘Concussion’ met Will Smith in de rol van Omalu. Nog steeds verdient Omalu duizenden euro’s aan lezingen over hersenletsels wereldwijd.

“Ik raakte aan het hart van Amerika”, zegt Omalu. “‘Wie ben jij?’, was de onderliggende vraag die me achtervolgde. Nee, het maakte me niet moedeloos, integendeel, eerder strijdvaardig. Want de waarheid is het krachtigste wapen in de wereld en is niet uitsluitend in handen van machtige entiteiten zoals de NFL.”

De gelijkenissen met de tabaksindustrie zijn treffend, zegt Omalu. “Ik zou geen wetenschap beoefenen, mijn bevindingen werden weggewuifd. Ik was een buitenstaander, de buitenlander, de zwarte criticus. Voor hen was ik een soort voodoo-arts.”

‘Overschrijfjournalistiek’, klonk het aanvankelijk bij de NFL, toen grote media lucht kregen van de kwestie. Het verband tussen hersenschade en American football was volgens de bond niet bewezen. Omalu: “Ze waren bang voor het voortbestaan van de sport.”

De cultuur van ontkenning was diep ingebed in de NFL, zelfs jaren na de zaak-Webster toen bij verschillende andere oud-spelers CTE werd vastgesteld. “Het is alsof ze de aarde plat zien in plaats van rond”, zei topzaakwaarnemer Leigh Steinberg in het boek ‘League of Denial’. Pas in 2016 erkende de NFL voor het eerst de link tussen hoofdbotsingen en CTE. Een jaar later publiceerde The New York Times een wetenschappelijk onderzoek waarin bij 110 van 111 onderzochte overleden oud-spelers CTE was vastgesteld.

Een oud-speler nam voor de sport het eufemisme ‘contact ballet’ in de mond

Ooit verstopte oud-speler Steve Young zich angstvallig achter zijn teamgenoten in de hoop dat zijn coach zijn opgelopen hersenschudding niet zou opmerken. Een andere oud-speler Michael Oriard nam voor de sport het eufemisme ‘contact ballet’ in de mond. Maar een nieuwe generatie spelers kijkt – gewapend met nieuwe kennis – anders tegen de sport aan. De gemiddelde loopbaanduur van een American footballspeler wordt steeds korter: tweeënhalf jaar. Sterren verlaten steeds vroeger het strijdtoneel. Dit jaar alleen al keerden topspelers Andrew Luck (29), Rob Gronkowski (29) en Luke Kuechly (28) de NFL de rug toe.

Het hersenschuddingsprobleem baart ook ouders steeds meer zorgen. Als Barack Obama een zoon had gehad, zou hij hem onder geen beding op American football sturen. Ook basketbalicoon LeBron James en American footballspeler Chris Long hadden een zelfde boodschap. In 2018 werden 1,2 miljoen kinderen tussen zes en twaalf jaar op American football gestuurd, een half miljoen minder dan in 2008.

Bij het grote publiek lijkt de liefde niet weg te ebben. Ondanks een enquête waaruit in 2017 nog bleek dat 77 procent van de fans hoofdletsels als een groot probleem zag, waren 47 van de 50 best bekeken programma’s vorig jaar NFL-wedstrijden. De sportbond draait een omzet tussen 16 miljard en 17 miljard euro, een bedrag gedreven door duizelingwekkende televisiecontracten.

Het is een soort kalverliefde

Volgens Omalu zijn de hoge kijkcijfers illustratief voor de schouderophalende reactie van Amerikaanse sportfans en de normalisering van hersenschuddingen. Ondanks dat ze hun spelers zo verafgoden, lijken ze weinig te geven om de tol die de sport van het lichaam van hun helden eist. Het is als een soort kalverliefde, zegt hij.

“Iemand aanbidden betekent nog niet om die persoon geven. Ze juichen niet om de persoon zelf, maar om waar die voor staat. Amerikanen zijn verblind door de liefde voor hun sport. Na hun pensioen wordt amper nog naar de spelers omgekeken. Kijk maar naar Webster. Intussen staan ze als gekken voor een ander te juichen. De spelers zijn immers inwisselbaar.”

Toch groeit het bewustzijn omtrent het hersenschuddingsprobleem bij de NFL. Zo kwam ze dit jaar met een regelwijziging om tackles met het hoofd vooruit uit te bannen. Is de sport dan veiliger te maken? Omalu: “Dat is als zeggen dat vuur veilig kan zijn. Waarom spelen ze nog met helmen? Waar komt het abnormaal gedrag, het huiselijk geweld vandaan? Waarom zijn hersenschuddingen schering en inslag? Waarom stoppen spelers zo vroeg?”

Al een heel seizoen wordt het honderdjarige jubileum van de NFL uitvoerig gevierd en er wordt teruggeblikt – over het hoofdschuddingsprobleem, geen woord. Maar football is op zijn terugweg, zegt Omalu. “Het is geweld in zijn reinste vorm en haar bestaan is onhoudbaar. Het enthousiasme zal wegebben. Het zal net als boksen worden: een gemarginaliseerde sport. Wie geeft daar nog om? Vroeger rookte iedereen. Wie had ooit gedacht dat roken het stigma van vandaag zou dragen? Eén generatie kan in principe volstaan. Football is als religie in Amerika en het is nu eenmaal moeilijk om van je geloof te vallen.”

Lees ook:

Hoe Kaepernick in ongenade viel bij de witte NFL-bazen

In Charlottesville gebeurde afgelopen weekend datgene waar quarterback Kaepernick zich bijna een jaar geleden tegen keerde. Zijn gelijk? Geen club biedt hem een contract aan.

Kaepernick: geweerd van het veld, maar meer aanwezig dan ooit

Het protest tegen racisme houdt het American football nog steeds in zijn greep, ook al zit bedenker Kaepernick zonder club thuis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden