Interview Grensoverschrijdend gedrag

‘Afzien hoort erbij in topsport, maar er gebeuren ook dingen die echt niet horen’

Elis Ligtlee bij de wielerbaan in Apeldoorn. Ze is druk bezet bij de EK, maar nu ook ambassadeur bij een nieuw programma tegen grensoverschrijdend gedrag. Beeld Koen Verheijden

Met een nieuw programma wil de KNWU grensoverschrijdend gedrag in het wielrennen bespreekbaar maken. Elis Ligtlee, de regerend olympisch kampioene keirin, is de eerste ambassadeur.

Elis Ligtlee loopt als een stuiterbal door de catacomben van de wielerbaan in Apeldoorn. Fladderen, noemt ze het zelf. Op de Europese kampioenschappen drinkt ze deze week koffie met vrijwilligers, schudt duizenden handen, mag medailles omhangen en geeft rondleidingen terwijl talloze vip’s achter haar aan slenteren. Ze praat en praat en praat. Haar accreditatie (‘Ik heb toegang tot alles’) zit meestal weggestoken onder haar linkerarm. Er is maar één ding wat de regerend olympisch kampioen keirin niet doet: zelf fietsen.

De in Deventer geboren Ligtlee (25) won drie jaar geleden verrassend olympisch goud in Rio de Janeiro. Ze kreeg een enorme huldiging in haar woonplaats Eerbeek en zei op alle mediaverzoeken ja. Daarna ging het bergafwaarts. Ze stopte eind 2018 net na Kerst met topsport. Ligtlee zat mentaal in een diep dal waar ze zelf niet meer uitkwam. Een van de oorzaken was haar gewichtsprobleem en de manier waarop ze daarin begeleid werd door haar toenmalige coach, de Amerikaan Bill Huck.

In plaats van renner is ze daarom nu in een andere rol in Apeldoorn. Ze wordt het aanspreekpunt voor renners die grensoverschrijdend gedrag meemaken.

Oplossingen

Samen met de wielerunie KNWU begon Ligtlee in augustus met een programma waarin ze aandacht wil vragen voor intimidatie en gedrag ‘dat als ongewenst of ongepast wordt ervaren’, zoals het officieel klinkt. Haar verhaal is een voorbeeld van wat er kan gebeuren als iemand zich niet lekker voelt, maar kan ook laten zien welke oplossingen er zijn. Oplossingen die ze zelf niet vond.

Ligtlee maakte in haar beleving intimidatie mee. En ze is niet de enige in de wielersport. De KNWU deed in 2017 als eerste sportbond van Nederland onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag. In een lijvig rapport dat vorig jaar verscheen, gaven onder meer 113 topsporters een ‘duidelijk signaal’ af.

Afvallen onder dwang

Zo gaf 41 procent van de topsporters aan gedwongen te worden iets te doen wat ze niet willen, zoals gedwongen gewicht verliezen, geld betalen om deel uit te blijven maken van een team of onder druk meer trainingsuren moeten maken dan aan te kunnen. Een op de drie sporters ervoer verbaal of fysiek geweld. Een op de zes sporters maakte seksueel overschrijdend gedrag mee. In de meeste gevallen lag aan die gevallen machtsmisbruik ten grondslag.

Nu, een jaar na dat rapport, heeft de KNWU een vervolgaanpak uitgedacht, met richtlijnen die binnenkort worden gepubliceerd. Ligtlee is vooruitgeschoven om presentaties te verzorgen voor clubs en gesprekken te voeren met atleten, coaches en stafleden. In Apeldoorn heeft ze een uur vrijgemaakt om erover te praten. Ook Thorwald Veneberg, directeur van de KNWU, schuift aan, om eventueel aanvullingen te geven. “Het is namelijk best taaie kost.”

Want hoe ga je informeren over materie waar nog weinig over is geschreven? Het gaat om meer dan seksuele intimidatie, een onderwerp waar men al meer onderzoek naar heeft gedaan. Zo kwam daar in 2017 het rapport-De Vries over uit, genoemd naar de voorzitter, oud-minister Klaas de Vries. Daarin stonden diverse aanbevelingen om seksuele intimidatie tegen te gaan.

Maar veel minder ging het over vernederen, uitschelden, iemand voor schut zetten of gedwongen worden om bijvoorbeeld gewicht te verliezen. De KNWU vindt dat een algehele cultuuromslag moet plaatsvinden. Veneberg: “Dat er best veel mensen zijn die zich niet prettig voelen met wat ze dagelijks doen, is een belangrijk signaal.” Ergens ligt een persoonlijke grens. Coaches moeten die leren kennen, atleten moeten die leren aangeven. Ligtlee: “Grensoverschrijdend gedrag komt veel voor, maar het gesprek gaat toch vaak over prestaties. De topsportwereld is niet te vergelijken met een andere wereld. Een zwak moment wordt vaak niet gezien.”

De vraag is of menselijke topsport niet een paradox is. Veneberg: “Het is wel een spanningsveld. We willen in de sport dat een renner pijn uitschakelt, maar ook dat hij of zij wel het gevoel laat spreken als het niet lekker gaat. Dat is een grote uitdaging.”

Ligtlee: “Soms moet je harder vechten dan je gewend bent. Dat hoort er gewoon bij in topsport. Alleen dan kan je de beste worden. Daarom is het ook goed om te praten met andere topsporters die je dat kunnen vertellen. Zo van: train meer, want dat is echt nodig.”

Maar, zo zegt Ligtlee, er zijn dingen die niet horen. Voor haarzelf lag de pijn vooral in de problemen die ze had met haar gewicht. In de periode na haar gouden race in Rio, waarin ze bovendien een blessure had aan haar pees, voelde ze zich eenzaam. Eten was altijd al haar zwakke plek. Ze weet van zichzelf dat ze een stresseter is. Maar de worsteling daarmee hield ze voor zichzelf, ook al voelde ze zich steeds minder welkom bij een baantraining.

Geknakt vertrouwen

Het ging voor haar mis eind 2018, op de Nederlandse kampioenschappen baanwielrennen in Alkmaar. Via een bericht in de krant moest ze lezen dat ze volgens haar coach Bill Huck ‘te zwaar’ zou zijn. Dat kwam binnen, vooral ook omdat ze in haar beleving haar coach in vertrouwen had verteld dat ze problemen had met haar gewicht. Toen de coach dat toch in de openbaarheid bracht, ging hij voor Ligtlee een grens over.

In het televisieprogramma ‘Meer dan Goud’ vertelde ze deze zomer uitgebreid over haar worsteling. Maar verder is het een onderwerp waar ze weinig over praat, ook niet in haar presentaties die ze voor bedrijven geeft. In Apeldoorn druppelen enkele waterlanders langs haar wangen. Ze schiet nog steeds vol als ze het erover heeft, zegt ze. Ergens in haar lijf zit nog steeds pijn. “Ik was inderdaad veel te bang dat het uit zou komen en dat ik dan een boze coach zou hebben of schuin zou worden aangekeken. Dat je in het ergste geval uit de selectie zou worden gezet.”

Het is zo’n situatie die Ligtlee nu wil aanstippen als een moment waarop er sprake is van grensoverschrijdend gedrag en waarop een renner naar buiten moet treden. “Heb ik toen mijn mond opengetrokken? Nee. Ik was niet zo’n persoon. Maar dat had ik vaker moeten doen. Het had gescheeld als er iemand was geweest die me daarbij had geholpen. Anderen vertellen dat zij naar een vertrouwenspersoon toe kunnen, dat vind ik nu heel belangrijk.

De KNWU vroeg informatie en hulp aan bij diverse bureaus en andere bonden, maar een goed traject om een cultuur te veranderen kost tijd, zegt Veneberg. Daarom is besloten om eerst de sporters zelf te benaderen. Maak renners mondiger, is het idee. Of het terecht is of niet: als iemand ergens mee zit, moet het gezegd kunnen worden.

Proefpresentatie

Pas een paar maanden geleden heeft Ligtlee zelf de situatie in Alkmaar met de KNWU uitgepraat. Ze heeft weinig contact meer met haar voormalig teamgenoten, maar is wel terug in het wielrennen. Dat is haar belangrijkste les. “Uit mijn verhaal valt ook iets positiefs te halen.”

Daarom staan de komende weken presentaties en persoonlijke gesprekken met renners op de rol, in alle takken van de wielersport. Daarin wil ze kijken ‘of er struggles zijn’, of dat het juist goed gaat. “Iedereen gaat altijd maar door, je hoort er niemand over. Ik weet niet wie die vragenlijst heeft ingevuld, maar de cijfers uit het rapport verrasten mij. Het zijn er veel.”

Er moet nog wel worden geoefend. Een proefpresentatie voor werknemers van de KNWU bracht aan het licht dat de verwoording anders moest. Er kwamen in de presentatie onder meer woorden in voor die Ligtlee helemaal niet kende. “Ik stond te praten over iets wat ik zelf ook niet begreep. We houden het daarom nu heel simpel. Met een belangrijke kernboodschap: wij, de KNWU en ik ook, zijn er om te helpen. Maar eerst is er nog een EK te fietsen.”

Lees ook: 

Brons Ligtlee voelt als een verlossing

Dat Ligtlee in een diep dal zat na haar overwinning in Rio, was al bekend. In dit artikel, uit maart 2018, gaat ze er dieper op in. “Het dal is zó diep geweest.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden