InterviewGeschiedenis

Abraham Kuyper hamerde al op het belang van sporten: ‘Een flinke kop zit alleen op een flink, gezond lichaam’

Volleyballende studenten, uit het boek 'Een bijzondere beweging'.  Beeld
Volleyballende studenten, uit het boek 'Een bijzondere beweging'.

Sport als verplichting aan God? In gereformeerde studentenkringen werd verrassend genoeg lang geleden al nagedacht over de noodzaak van lichaamsbeweging.

Esther Scholten

Het beeld dat sportbeoefening in gereformeerde kringen lang als vloeken in de kerk gold, klopt niet. Sterker nog: al rond 1900 werden studenten aangespoord om zich fysiek in te spannen, nota bene met theologische argumenten. Dat blijkt uit nieuw onderzoek. Vrijdag verschijnt het boek Een bijzondere beweging, 125 jaar studentensport aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Volgens auteur en sporthistoricus Jurryt van de Vooren is die kennis ook anno 2022 relevant. “Veel vragen zijn door corona weer actueel. De lockdowns hebben in universitaire kringen hard toegeslagen. Studenten vereenzaamden, werden inactiever en gebruikten meer drugs.”

De parallellen met de tijd van Jan Geelkerken, student theologie en leerling van Abraham Kuyper, zijn frappant. In het studentenleven van begin vorige eeuw was er meer aandacht voor alcohol en sigaren dan voor lichaamsbeweging. Dat zinde Geelkerken niet, die zijn medestudenten aan het zweten probeerde te krijgen en daarmee de basis legde voor sportbeoefening aan de VU.

Een lichaam met goede gaven gesierd

In 1901 schreef hij een uitvoerig pleidooi in Manus manum lavat, het gezamenlijke orgaan van het corps van VU-studenten en het studentencorps Fides Quaerit Intellectum uit Kampen. ‘Waar gij een lichaam hebt met goede gaven gesierd en die gaven niet ontwikkelt, maar door eenzijdige bearbeiding uwer ziel alleen, dat lichaam zelfs schaadt, daar staat gij schuldig, schuldig aan verzuim van uw plicht, schuldig aan wegwerping van uw talent, schuldig aan schending van Gods harmonie, schuldig aan verdere verstoring van Gods schepping!’

 Abraham Kuyper was zelf een fervent alpinist. Beeld
Abraham Kuyper was zelf een fervent alpinist.

Ook Kuyper vond dat het geloof juist een reden was om wel te sporten. De oud-premier en stichter van de VU was zelf een fanatiek beoefenaar van gymnastiek, schermen en zwemmen. Tot op hoge leeftijd maakte hij wekenlange tochten als alpinist. “Heel mijn lange leven heb ik den plicht van flinke lichaamsbeweging verstaan”, zei hij in 1913 in een toespraak voor de Bond van Gereformeerde Jonglingsvereenigingen.

Sport was belangrijk voor de totale ontwikkeling van de mens. “De Romeinen hadden een spreekwoord dat hier te pas komt”, sprak Kuyper. “Ze roemden op een sana mens in corpore sano; wat zeggen wil: een flinke kop zit alleen op een flink, gezond lichaam.”

‘Blikjesjacht’ was uit den boze

Geelkerken gaf zijn betoog wel een dubbele boodschap mee, vertelt Van de Vooren. “Blikjesjacht, zoals ze in die tijd de strijd om medailles noemden, was uit den boze. Je moest niet zinloos achter je lichaam aanrennen of kijken hoe anderen dat doen. Het lichaam was een geschenk van God en dat moest je onderhouden.”

Dat was de doelstelling, fanatisme werd gezien als het gevaar. ‘Bij een groot aantal onzer jonge mannen is alle hooger geestesleven uitgestorven, hun hart en hoofd gelijkt een uitgebranden krater. Ze zijn de onverschilligheid zelf, aan alle idealisme vreemd’, schreef Geelkerken. ‘En toch, trots deze excessen, trots de duizenden verslagenen, leve de sport! Weg met de excessen, leve de lichaamsoefening! Ze is voorbij, gelukkig voorbij, geborgen und aufgehoben die conservatieve, saaie, slaapmutsen-periode! Liever strijden tegen te wild uitschietende loten van ongebreidelde kracht dan tegen den JanSaliegeest! Nieuw leven, nieuwe kracht is gekomen in de zonen van Holland, ook dank zij de sport.’

Een vrouw op doel, uit 'Een bijzondere beweging'.  Beeld
Een vrouw op doel, uit 'Een bijzondere beweging'.

Die ‘blikjesjacht’ vertroebelt tegenwoordig de discussie over de maatschappelijke rol van sport, meent Van de Vooren. “Het is goed om af en toe onze topsportbril af te zetten en veel breder naar sport te kijken dan alleen die focus op de top tien van internationale medailleklassementen. Er zijn zoveel andere manieren om mensen te inspireren en stimuleren om in beweging te komen. Dat leert de gereformeerde sporttraditie ook.”

Sport voor oorlogsgehandicapten

Bijvoorbeeld hoe er na de Tweede Wereldoorlog op de VU werd nagedacht over sport als middel om de vele oorlogsgehandicapten weer in de samenleving mee te laten doen. Of hoe in de jaren tachtig tegen de bezuinigingsplannen van onderwijsminister Deetman werd gedemonstreerd, die de studentensport wilde afschaffen: studenten gaan niet bij burgerverenigingen, dat past niet bij het ritme van hun leven. Van de Vooren: “Dat geldt eigenlijk hetzelfde voor de ouderen van nu. Die willen ook geen competitie spelen, maar meer individueel in beweging blijven.”

null Beeld

“Er wordt nu gesproken over een beweegcrisis en beweegarmoede. Wat kun je daartegen doen? De belangstelling van de overheid is bedroevend als het om sport gaat. Veel gemeenten zien het beweegdossier nog altijd als de ideale plek om op te bezuinigen.”

Fascinerend onderzoeksmateriaal

In het boek schrijft Van de Vooren: ‘Onze vragen over de maatschappelijke rol van sport hebben weliswaar andere antwoorden nodig dan in 1902 of 1945, maar het levert wel fascinerend onderzoeksmateriaal op’.

“Wat ik verrassend vind, is dat de sporttraditie binnen de gereformeerde beweging veel verder teruggaat dan gedacht. Het begint bij Kuyper en zijn student Geelkerken, die al in 1902 een studentensportvereniging oprichtte. Toen werd er al discussie gevoerd over de wenselijkheid van lichaamsbeweging. Dat gebeurde nog in de marge, maar alles wordt klein geboren.”

Lees ook:

Nederland komt niet in beweging, en het kwartje wil niet vallen

Twee jaar corona heeft de maatschappelijke relevantie van sport onderstreept. Maar is haar positie in de samenleving ook veranderd? In deel 1 van een serie: de wethouder. ‘Zie sportverenigingen niet louter als hobbyclubs, maar ook als partners in het bevorderen van het welzijn van mensen.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden