Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wordt het Nederlandse medicijnentekort verergerd door schimmige export?

Samenleving

Marco Visser

In een gigantisch magazijn beheert en distribueert UPS medicijnen en medische hulpmiddelen voor de fabrikanten. Van hieruit gaan ze naar de groothandel en de verschillende ketens van apothekers. © Hollandse Hoogte / Flip Franssen

Het woord schimmig keert geregeld terug in gesprekken over de geneesmiddelentekorten. Minister Bruins wil extra voorraden aanhouden, maar is dat zinvol zolang niemand weet hoeveel van die voorraden over de grens verdwijnen?

Elk jaar komt de apothekerskoepel KNMP met cijfers naar buiten over het medicijnentekort. Dat stijgt, al jaren. Net als de zorgen over de tekorten. Zo konden veel vrouwen in Nederland van september tot november vorig jaar geen anticonceptiepillen krijgen. De fabrikant in Azië had problemen bij de productie. Dat is het overzichtelijke deel van de verklaring. Een ander deel van de verklaring voor het tekort aan de anticonceptiepil en andere medicijnen is te vinden in een schemergebied.

Lees verder na de advertentie

Ja, de apotheker uit Zuid-Holland weet ervan. Nee, hij wil niet met zijn naam in de krant. Ook andere apothekers praten liever niet in alle openheid over het onderwerp. 

De Zuid-Hollandse apotheker vertelt over zijn vermoeden dat er grootschalig wordt geëxporteerd, zowel door groothandelaren als door apothekers zelf. In het buitenland worden namelijk doosjes Nederlandse medicijnen aangetroffen. In Zweden, België en Duitsland. Dat is om twee redenen een probleem. Ten eerste omdat er geneesmiddelen de grens over gaan die zijn bestemd voor de Nederlandse markt. Een lek dus, en daar wil niemand verantwoordelijk voor zijn. 

Ik zit aan mijn balie en help mijn patiënten. Exporteren komt niet in me op. Ik vind het onethisch, zeker bij tekorten.

Anonieme apotheker

Een tweede gevolg is dat de farmaceuten de medicijnenstroom richting Nederland afknijpen als er te veel richting het buitenland verdwijnt. Pillen zijn in Nederland namelijk goedkoop. De anticonceptiepil bijvoorbeeld kost in Duitsland vijf keer zoveel als hier. Dus kan het lonen om de goedkope Nederlandse pil door te verkopen aan een Duitse apotheek of groothandel. Dat levert meer geld op dan verkopen aan de Nederlandse patiënt voor wie de pil was bedoeld.

De farmaceut ondertussen baalt flink als hij hoort dat pillen die hij aan Nederland heeft geleverd in Duitsland opduiken. Hijzelf kan namelijk in Duitsland ook meer vangen. Maar dan moeten de Nederlanders de markt niet verpesten. Dus krijgen de Nederlandse groothandelaren minder pillen, waardoor ook de apothekers het met minder moeten doen en uiteindelijk de patiënt naast de medicijnen kan grijpen. Daarom heeft export invloed op de medicijnvoorraden in Nederland.

Parallelle export

Het zijn vooral de groothandelaren die exporteren. Dat mag volgens de wet. Zij hebben een vergunning waarmee ze mogen uitvoeren en invoeren. Dat heet parallelle export of import. Er is wel een voorwaarde verbonden aan de export. De groothandelaren mogen alleen medicijnen uitvoeren naar het buitenland als er in Nederland geen tekort is.

“Eigen klanten eerst”, zegt Dennis Verschuren, woordvoerder van verzekeraar VGZ. Maar dat biedt volgens hem geen garantie tegen weglekken van geneesmiddelen waar een tekort aan is. “In Nederland zijn er vier grote groothandelaren. Als groothandel A voldoende voorraad heeft van middel X, kan hij exporteren. Maar misschien hebben groothandel B en C wel een tekort aan dat middel. Dat weten wij dus niet omdat er geen zicht is op de voorraden.”

Naast de groothandelaren voeren ook apothekers zelf medicijnen uit. Jan Broeren, de directeur van de vereniging van leveranciers van generieke geneesmiddelen GLN, spreekt over groepen apothekers die medicijnen opkopen bij groothandelaren met het doel deze te verkopen. Ook zij mogen dat als zij een vergunning hebben.

Omstreden

Maar ook al mag het volgens de regels, de handel door apothekers is wel omstreden. “Ik zit aan mijn balie en help mijn patiënten”, zegt een apotheker uit Zuid-Holland. “Wij kopen in bij Brocacef (een van de grote vier groothandelaren, red). Exporteren komt niet in me op. Ik vind het onethisch, zeker bij tekorten. Maar sowieso, als er nog geen tekort is, kan het door export alsnog ontstaan.”

Groothandelaren hebben een gedragscode die zegt dat export van een middel alleen is toegestaan als er van dat middel geen tekort is. Maar de apotheker weet niet of iedereen zich daar aan houdt. De vier groothandelaren misschien, zegt hij, maar over de kleinere heeft hij twijfels.

Directeur Eric Janson van apothekersvereniging KNMP ‘vangt weleens geruchten op’ over exporterende apotheken, maar benadrukt dat hij niet weet of dat echt gebeurt. “Het gaat hier niet over de apotheker in de wijk die een autootje de grens over stuurt.” Zover hij weet zijn de leden van zijn vereniging alleen bezig met de patiënten.

Echte tekorten?

KNMP Farmanco is de organisatie die bijhoudt hoe groot de tekorten aan geneesmiddelen zijn. Vorig jaar stonden er 769 producten op de lijst. Deze 769 geneesmiddelen waren minstens twee weken achter elkaar niet leverbaar. In 2010 bedroeg het tekort nog 174 geneesmiddelen. Een flinke stijging dus, waar GLN-directeur Broeren een opmerking over wil maken. Veel geneesmiddelen op de lijst zijn namelijk wel degelijk verkrijgbaar, maar alleen in andere hoeveelheden, zegt hij. “De anticonceptiepil zit in een doosje met drie strips. Als een apotheker die niet heeft, zijn er wellicht wel verpakkingen met zes strips beschikbaar, maar die heeft de apotheker niet in huis. Als de KNMP het heeft over een toename van de tekorten, gooien ze alles bij elkaar.”

De KNMP brengt daar tegenin dat er veel meer doosjes zijn met drie strips dan met zes of negen. Dus als de apotheker de pil in grotere verpakkingen bijbestelt, is die voorraad ook snel op. “Onzin”, zegt Broeren. “De meeste vrouwen hebben de pil voor een half jaar. Dan is het niet gek dat farmaceuten stoppen met de verpakking voor drie maanden. Als je die drie maandenverpakking uit de handel haalt, dan wordt dat geregistreerd als een tekort, terwijl er dus geen tekort is.”

Het wordt volgens Broeren tijd voor een goede definitie van wat een tekort is. Die definitie is al vijftien jaar dezelfde, en juist dat maakt de tekortenlijst zo interessant, reageert de KNMP. “Als jaar op jaar de tekorten toenemen, met dezelfde definitie, dan is er echt iets aan de hand”, zegt Janson.

Wat is nu de oplossing voor het tekort? Minister Bruno Bruins van medische zorg wil apothekers en groothandelaren verplichten een voorraad aan te houden van vier maanden. “Dat is een botte en kostbare oplossing”, zegt zorg­econoom Xander Koolman van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Kostbaar omdat al die medicijnen moeten worden ingekocht en opgeslagen. Dat kan niet in een schuurtje, maar moet vaak in klimaatgecontroleerde ruimtes.

Boeteclausules

Koolman verwacht meer van boeteclausules. “Zorgverzekeraars hebben een contract met de leveranciers”, zegt hij. “Dat zit nog voor de groothandel. Met die leverancier hebben ze afgesproken om bijvoorbeeld voldoende medicijnen te leveren voor VGZ. Als die leverancier niet weet te leveren, dan legt VGZ een boete op. Dat gebeurt bij Menzis ook.” De boete moet ervoor zorgen dat farmaceuten de Nederlandse groothandelaren niet overslaan als er een tekort dreigt. Omdat de prijzen in Nederland zo laag zijn, plaatsen farmaceuten bij tekorten op de wereldmarkt Nederland achteraan in de rij.

De boeteclausule werkt, zegt ­zorgeconoom ­Koolman, en toch hebben ook VGZ en Menzis te maken met tekorten. Dan heeft de leverancier weliswaar het beloofde aantal medicijnen geleverd, maar is er toch voorraad verdwenen. En dat is waarschijnlijk het gevolg van de parallelle export. 

Die parallelle export kan dus lopen via de groothandelaren, die weliswaar een gedragscode hebben maar niet op de hoogte zijn van elkaars voorraden waardoor ongewenste weglekeffecten kunnen optreden, of door apothekers die nauwelijks te controleren zijn.

Daarom wil VGZ weten hoeveel voorraad er in Nederland is en hoeveel er over de grens verdwijnt. “We weten niet in welke mate medicijnen worden geëxporteerd en wat de invloed is op de tekorten”, zegt VGZ-woordvoerder Verschuren. “De schimmigheid die er nu is, kan je alleen doorbreken door transparantie. Die moet er komen.”

De namen van de anoniem geïnterviewden zijn bekend bij de redactie.

Voorkeursbeleid drukt de prijzen

Nederland is niet het enige land met lage medicijnprijzen, en ook niet het enige met tekorten. Dat de medicijnprijzen in Nederland zo laag maakt, het voorkeursbeleid van verzekeraars dat in 2005 is ingevoerd. Dat beleid gaat over medicijnen waarop het octrooi is verlopen.

Neem als voorbeeld het antibloedstollingsmiddel Acenocoumarol, dat oorspronkelijk van Novartis komt. Omdat het octrooi eraf is, is het nu een zogeheten generiek medicijn dat door meerdere fabrikanten wordt gemaakt. Verzekeraar CZ wil het middel hebben voor haar patiënten en start een soort aanbestedingstraject. De prijs is daarbij leidend. Stel dat fabrikant X het goedkoopst is en de aanbesteding wint, dan moet de apotheker voor zijn klanten die bij CZ zitten Acenocoumarol van X kopen. 

Lees ook:

Apothekers verkopen geneesmiddelen aan het buitenland, terwijl er hier tekorten zijn

Apothekers in Nederland verkopen medicijnen bestemd voor Nederlandse patiënten aan het buitenland. Dat kan bijdragen aan het al jaren groeiende medicijntekort in Nederland. Verzekeraar VGZ wil een onafhankelijk onderzoek naar deze verborgen handel.

Het medicijnentekort loopt al acht jaar op

Het tekort aan geneesmiddelen in Nederland is vorig jaar opnieuw opgelopen. Dat is een trend die al in 2010 begon. Toen was het tekort nog minder dan tweehonderd geneesmiddelen per jaar, in 2018 waren het er 769.

Deel dit artikel

Ik zit aan mijn balie en help mijn patiënten. Exporteren komt niet in me op. Ik vind het onethisch, zeker bij tekorten.

Anonieme apotheker