Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

What's in a name? De tijdgeest!

Samenleving

Elleke Bal

Namenkunde

De voornamen die kinderen krijgen, tekenen een samenleving. Al die ouders die maken een individuele keuze, maar opgeteld bieden die gekozen voornamen een inkijkje in de tijdgeest. Dat maakt het interessant om patronen te zoeken in de namen die ouders kiezen.

Toen Stephen Bush de resultaten van zijn statistische analyse bekeek, viel zijn oog op enkele eigenaardige voornamen in het jaar 1900. Maar liefst 202 Britse kinderen kregen toen de naam Redvers, 273 kinderen kwamen als Baden ter wereld. Zelfs de naam Pretoria kwam 45 keer voor. Bush pakte de geschiedenisboeken erbij en kwam terecht bij generaal Redvers Buller en kolonel Robert Baden-Powell, die het Britse rijk dienden tijdens de Tweede Boerenoorlog (1899-1902) in het huidige Zuid-Afrika. Hun invloed was van korte duur; de namen werden na 1900 nog maar zelden gegeven.

Lees verder na de advertentie
Wat als hij en zijn collega’s in plaats van genetische informatie nu eens voornamen in hun software zouden invoeren?

Het laat zien hoe voornamen komen en gaan, zegt Bush, die werkt aan de universiteit van Oxford. Zijn specialisme is eigenlijk bio-informatica, maar tijdens het jaarlijkse kerstfeest van zijn vorige werkgever, de Universiteit van Edinburgh, ontstond het idee om eens iets anders te proberen. Wat als hij en zijn collega’s in plaats van genetische informatie nu eens voornamen in hun software zouden invoeren?

Bush wist de hand te leggen op een dataset met maar liefst 22 miljoen Britse voornamen die tussen 1838 en 2016 werden gegeven. Samen met zijn collega’s zorgde hij ervoor dat een computerprogramma deze namen op een tijdlijn zette. Zo kregen ze op hun scherm de levenscyclus van al die duizenden voornamen in beeld: namen die jaren populair zijn, namen die kort in de mode zijn, namen die voor het eerst worden gegeven, namen die uitsterven en plotseling weer opduiken. De resultaten van hun onderzoek publiceerden ze onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift Plos One. Bush: “De keuze van een voornaam geeft een fascinerend inkijkje in maatschappelijke waarden, culturele diversiteit en persoonlijke smaak in een bepaalde tijd.”

Meer variatie

Bush vindt het wonderlijk om te zien hoe de diversiteit aan namen zich jaar na jaar heeft vermenigvuldigd. In de negentiende en twintigste eeuw was naamkeuze relatief stabiel; veel kinderen kregen bijbelse namen als John en Mary. Na de Tweede Wereldoorlog brachten migranten uit onder meer Polen, India en Italië hun eigen namen mee, en lieten Britten hun traditionele naamgeving wat los. In de eenentwintigste eeuw zet die trend door: ieder jaar worden er meer unieke namen gegeven, zegt Bush. Door globalisering, migratie en toegang tot internet zijn ouders bekend geraakt met een grotere collectie voornamen.

Ieder jaar worden er meer unieke namen gegeven, zegt Bush. Door globalisering, migratie en toegang tot internet zijn ouders bekend geraakt met een grotere collectie voornamen.

Al langer proberen wetenschappers grip te krijgen op de mechanismen die ten grondslag liggen aan voornaamveranderingen. Het is namelijk een bijzonder verschijnsel. Hoe raakt een naam in de mode? Waarom is de ene voornaam langer populair dan de andere?

In zijn boek ‘A matter of taste’, uit 2000, concludeerde de socioloog Stanley Lieberson al dat de voornaam een perfect onderzoeksobject is als het om mode gaat. De keuze is voor ouders een persoonlijke afweging die niet wordt beïnvloed door commerciële belangen.

Nét even anders

Nu vernoeming niet meer de standaard is, rijst voor wetenschappers wel de vraag hoe ouders precies een naam kiezen. In deze geïndividualiseerde wereld ziet Bush dat ouders een voorkeur hebben voor namen die herkenbaar klinken, maar toch nét een beetje afwijken. Ze combineren graag namen, zoals Amelia-Lily, of kiezen een eigen schrijfwijze. Dus niet Rebeca, maar Rebekah, en niet Amy maar Aimee. “In onze tijd is onderscheidend vermogen kennelijk een gewenste eigenschap”, zegt Bush. Ook in landen als China, Japan en de Verenigde Staten is volgens hem deze ‘drang om uniek te zijn’ geconstateerd in de voornaamkeuze.

Honderd jaar geleden kreeg een half procent van de kinderen een naam die nog niet eerder bekend was. Inmiddels krijgt jaarlijks zo’n 3 procent van de kinderen een unieke naam

In Nederland krijgen eveneens steeds meer kinderen een unieke naam, zegt taalkundige Gerrit Bloothooft, die zich heeft gespecialiseerd in voornamen. Honderd jaar geleden kreeg een half procent van de kinderen een naam die nog niet eerder bekend was – al is een deel daarvan mogelijk veroorzaakt door schrijffouten. Inmiddels krijgt jaarlijks zo’n 3 procent van de kinderen een unieke naam, maar volgens Bloothooft komt een deel van die nieuwe namen van migranten. Of in Nederland die ‘drang naar uniek zijn’ ook heerst, wil hij niet zomaar concluderen. “Het overgrote deel van de Nederlandse kinderen krijgt nog altijd een naam die in de top-1000 zit.”

De eerste modeverschijnselen in naamgeving werden volgens Bloothooft in Nederland zichtbaar in de jaren dertig van de vorige eeuw, toen voor het eerst roepnamen als officiële namen werden opgegeven, zoals Nellie, Corrie en Annie. Dat was een trendbreuk met de eeuwenlange traditie van vernoeming. In de jaren vijftig kwamen daar langzaam nieuwe namen bij zoals Ingrid en Yvonne.

Grillen en blijvers

Vanaf de jaren zeventig wordt het vernoemen grotendeels losgelaten en komen de echte modenamen boven drijven, zegt Bloothooft. “Dat zijn de namen die een tijdelijke populariteit hebben.”

Nederland heeft in het namenonderzoek een grote voorsprong. Stephen Bush moest veel moeite doen om een voornamendatabase te mogen gebruiken, maar Nederland is een van de weinige landen in de wereld waar de volledige namen van inwoners voor wetenschappelijk onderzoek beschikbaar zijn. In het jaar 2000 is de wet op de gemeentelijke basisadministratie gewijzigd waardoor – mede dankzij de inspanningen van Bloothooft – wetenschappelijke instituten en universiteiten een beroep kunnen doen op deze gegevens. De voornamendatabank die hij samen met het Meertens Instituut ontwikkelde, is ook voor het publiek vrij toegankelijk.

Hoewel heel Nederland ieder jaar weer smult van het top-10 lijstje van voornamen dat in januari wordt gepubliceerd, zijn de serieuze wetenschappelijke onderzoeken op dit gebied op de vingers van een hand te tellen. De populariteit van naamkunde als vakgebied – waar ook onderzoek naar plaatsnamen en familienamen onder valt – is in Nederland tanende. Bloothooft werkte tot voor kort als taalkundige aan de Universiteit Utrecht en bij het Meertens Instituut, maar ging dit jaar met emeritaat. Toch blijft hij actief, het onderwerp laat hem niet los. “Mode in voornamen zegt veel over hoe de samenleving functioneert.”

De Nederlandse onderzoeker vindt het werk van de Britten interessant, maar heeft ook wat kritiek. Het is weliswaar nuttig om de populariteit van namen op een tijdlijn uit te zetten, zegt hij, maar je moet ervoor waken daarin meteen brede trends te zien. Als namen gelijktijdig populair zijn kan dat ook op toeval berusten, en het is riskant om er alleen maar wat voorbeelden uit te lichten.

De sociale achtergrond van Kimberley

Zelf heeft Bloothooft ook wel geprobeerd namen in groepen te onderzoeken. Hij onderzocht welke namen broertjes en zusjes hebben. Door die verbanden in kaart te brengen vormde hij zo’n veertien naamgroepen, zoals een traditionele naamgroep (met namen als Franciscus, Johannes en Petronella), een moderne naamgroep (met bijvoorbeeld Tim, Bart, Daan, Koen) en een Engelse naamgroep (met onder meer Mike, Nick, Roy en Kimberley). “Die naamgroepen hebben aantoonbaar een relatie met de sociale achtergrond van de ouders”, legt hij uit. Bijvoorbeeld : als ouders hoger opgeleid zijn kiezen ze eerder voor Nederlandse namen dan voor niet-Nederlandse.

De opmars van Lotte

Trends in namenmode gaan nog altijd redelijk langzaam, zegt Bloothooft. Gemiddeld gaat een naam een generatie mee, zo’n 25 jaar. Veel namen die nu in het top-10 lijstje van voornamen staan, waren al langer aan een opmars bezig. Hij geeft het voorbeeld van Lotte, een naam die al sinds 1980 steeds vaker wordt gegeven. Er zijn uitzonderingen, geeft hij toe. Toen Britney Spears doorbrak in het jaar 2000, kregen maar liefst 200 Nederlandse baby’s de naam Britney. Maar dat komt niet vaak voor, zegt Bloothooft. Als een naam populair wordt, ligt dat meestal aan de eigenschappen van de naam zelf, denkt hij. “Zo’n naam heeft dan net de juiste letters, klank, vorm of associatie.”

Toch blijft de vraag hem bezighouden waarom de ene naam wel modieus wordt, en de andere niet. Door steeds nauwkeuriger statistische modellen te bouwen hoopt hij dit nog beter te gaan begrijpen.

In Engeland blijft ook Stephen Bush gegrepen door het voornamen-virus. Hoewel hij betaald wordt om onderzoek te doen binnen een heel ander vakgebied – de bio-informatica – heeft hij alweer een idee voor een ander namenonderzoek. “Ik heb het idee dat steeds meer mensen alliteratie zoeken in een naam, dat zou ik graag eens willen toetsen.”

Topnamen van toen en nu

In 1918 kregen maar liefst 5716 meisjes in Nederland de naam Maria, en werden 4887 jongens Johannes genoemd, blijkt uit de populariteitslijsten van de Nederlandse Voornamenbank. Tegenwoordig zijn er geen namen meer die aan zoveel kinderen worden gegeven. De meest voorkomende voornaam in 2017 was bijvoorbeeld Emma met 755 naamdragers. Op basis van de eerste zes maanden van dit jaar lijken Julia en Lucas dit jaar aan top te gaan. In januari zal de Sociale Verzekeringsbank de populariteitslijst over geheel 2018 publiceren.

De top 10 in 1918

Meisjes

1. Maria
2. Johanna
3. Anna
4. Cornelia
5. Wilhelmina
6. Elisabeth
7. Hendrika
8. Catharina
9. Adriana 
10. Petronella 

Jongens

1. Johannes
2. Jan
3. Cornelis
4. Hendrik
5. Willem
6. Pieter
7. Gerrit
8. Petrus
9. Jacobus
10. Wilhelmus

Bron: Nederlandse Voornamenbank, Meertens Instituut

De top 10 in 2018

Meisjes

1. Julia
2. Emma
3. Sophie
4. Tess
5. Zoë
6. Anna
7. Mila
8. Sara
9. Eva
10. Noo

Jongens

1. Lucas
2. Noah
3. Levi
4. Sem
5. Luuk
6. Finn
7. Milan
8. Daan
9. Bram
10. Mees

Bron: Sociale Verzekeringsbank

Lees meer op Trouw over wetenschap

Deel dit artikel

Wat als hij en zijn collega’s in plaats van genetische informatie nu eens voornamen in hun software zouden invoeren?

Ieder jaar worden er meer unieke namen gegeven, zegt Bush. Door globalisering, migratie en toegang tot internet zijn ouders bekend geraakt met een grotere collectie voornamen.

Honderd jaar geleden kreeg een half procent van de kinderen een naam die nog niet eerder bekend was. Inmiddels krijgt jaarlijks zo’n 3 procent van de kinderen een unieke naam