Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

We zijn schoner dan ooit. Te schoon, misschien

Samenleving

Malou van Hintum

Wroeten in de aarde is gezond. © Hollandse Hoogte
wetenschap

Astma en allergieën rukken op, terwijl we schoner zijn dan ooit. Te schoon, misschien.

In westerse landen heeft ongeveer een kwart van de mensen allergieën, en in Nederland lijdt ongeveer een op de tien schoolgaande kinderen aan astma. Allergieën en astma zijn in Nederland tussen 1970 en 2000 verdubbeld en niet meer afgenomen. Hoe kan dat? We worden toch steeds schoner op onszelf?

Lees verder na de advertentie

Dat is precies het probleem, denken aanhangers van de ‘hygiëne-hypothese’. We worden vaker ziek omdat we ­fanatiek bezig zijn onze omgeving zo goed mogelijk bacterie-arm te houden. Denk aan de antibacteriële handzeep op de wastafel. Aan de vaatwasser waarin de vaat zo heet wordt gewassen, dat bestek en borden er bijna steriel uitkomen. Aan ‘schone doekjes’ die moeten voorkomen dat er ook maar iets vuils aan onze handpalmen blijft plakken.

Kraamvrouwen

De focus op schoon-schoner-schoonst is de uitkomst van een ontwikkeling die begon in de tweede helft van de negentiende eeuw. Toen ontdekte arts Ignaz Semmelweis dat een op de drie kraamvrouwen overleed doordat dokters hun handen niet wasten tussen het ontleden van lijken en het onderzoeken van pas bevallen vrouwen (een inzicht dat, overigens, decennialang werd weggehoond). In die periode werden ook de eerste vaccins tegen dodelijke infectieziekten uitgevonden.

Bacteriën bleken de boosdoeners en daarmee ziekteverwekkers die bestreden moesten worden. Dat imago hebben ze nog steeds. Ten onrechte, zegt immunoloog Hermelijn Smits van Leiden UMC. “Je moet onderscheid maken tussen infecties waar je doodziek van kunt worden, en bacteriën die je voor een goede gezondheid juist nodig hebt. Dat gebeurt nu vaak niet, omdat bacteriën in de gezondheidszorg een belangrijke bron zijn van complicaties en ­overlijden. Maar in het ziekenhuis ­liggen zieke mensen met een verzwakt afweersysteem. De maatregelen die daar nodig zijn, hoef je niet te kopiëren naar de huiselijke setting van gezonde mensen.”

Lichaamsvreemd

Als gezonde mensen gezond willen blijven, hebben ze juist contact nodig met allerlei verschillende soorten microben, zegt Smits: “Als we voldoende signalen krijgen van micro-organismen om ons heen, wordt ons afweersysteem opgevoed. Daardoor kan het een beter onderscheid maken tussen signalen die lichaamseigen en lichaamsvreemd zijn, en tussen signalen die onschuldig of juist gevaarlijk zijn. Die allemaal goed uit elkaar houden, gaat weleens mis.”

Hoe meer ­mensen leven volgens het ­model van de oude ­jager-ver­za­me­laars, hoe kleiner de kans op allergie

Dries Budding

Een weinig divers ‘microbioom’ – waarmee de verzameling wordt aangeduid van alle micro-organismen die ­leven op de huid, in de neus, mond en vagina, en vooral in de darmen – kan leiden tot een minder goede werking van het afweersysteem. Als gevolg daarvan gaat het overreageren op stoffen die onschuldig zijn, zoals allergenen, en op lichaamseigen stoffen, waardoor ­auto-immuunziekten ontstaan.

Andersom geldt dat hoe diverser het microbioom is, hoe stabieler en veerkrachtiger het is, hoe beter het immuunsysteem werkt, en hoe kleiner de kans is op allergieën, astma en auto-­immuunziekten zoals MS, reuma, de ziekte van Crohn en type 1 diabetes. Kortom: hoe meer verschillende microben je hebt, hoe beter.

Vaatwasser

Maar in onze gedesinfecteerde samenleving gaan we microben juist uit de weg. Zo steken we onze handen vaak niet meer in vies afwaswater, en krijgen we dus ook niet de achtergebleven ­microben binnen die de afwaskwast in leven laat, maar die in de vaatwasser ­effectief worden gedood. Tegelijkertijd neemt het aantal kinderen en volwassenen met allergieën en astma alleen maar toe, en dat geldt ook voor verscheidene auto-immuunziekten.

Omdat hier sprake is van een correlatie en daarmee nog niet van een oorzakelijk verband, zeggen critici dat er ook iets anders aan de hand kan zijn. We gaan sneller naar de dokter als we klachten hebben, en die dokter stelt betere diagnoses. En dat boerenkinderen minder allergieën hebben dan hun stadse leeftijdgenoten, zou ook kunnen komen omdat boeren die wel allergisch zijn, geen boerenbedrijf meer willen hebben.

Intussen laat vergelijkend onderzoek tussen mensen in westerse landen en ontwikkelingslanden zien dat bij de laatste groep allergieën en astma nauwelijks voorkomen. “Hoe meer mensen leven volgens het model van de oude ­jager-verzamelaars, hoe kleiner de kans op aandoeningen als allergie en astma”, zegt arts-microbioloog Dries Budding, verbonden aan Amsterdam UMC.

Budding wil ons niet terugschieten naar de steentijd, maar we doen er wel goed aan het beste van twee werelden combineren: laat je (kinderen) vaccineren tegen infectieziekten die kunnen leiden tot invaliditeit en de dood; slik zo min mogelijk antibiotica, en als het toch moet, dan alleen specifieke antibiotica die toegesneden is op jouw ziekte; en zorg dat je in aanraking komt met veel verschillende microben.

Hap poep

Dat laatste begint al bij de geboorte. Baby’s die door het geboortekanaal gaan, slikken tijdens de passage urogenitaal, darm- en huidmicrobioom van hun moeder door. “Een hap poep is heel goed voor de biodiversiteit van hun ­microbioom”, zegt Budding. “In ziekenhuizen verloopt een bevalling vaak ­behoorlijk steriel, waardoor een kind mogelijk helemaal niet goed wordt blootgesteld aan de bacteriën van de moeder. Terwijl een kind die bacteriën nodig heeft om gezonde darmmicrobiota op te bouwen.”

De eerste twee jaar na de geboorte zijn cruciaal om een goed werkend ­immuunsysteem te ontwikkelen. Een baby heeft er dan ook extra veel baat bij om met veel verschillende micro-organismen in aanraking te komen.

Is de baby de jongste in een gezin van vier? Wat een bofkont! De kans op allergieën neemt namelijk af bij een kind later geboren is en waarmee de broertjes en zusjes rondsjouwen (oplossing in deze tijd van kleine gezinnen: breng je kind naar het kinderdagverblijf). Kinderen van kleinschalige boerenbedrijven waarin de ouders samen aan het werk zijn, hebben minder allergieën als ze in de buggy worden meegenomen tijdens, bijvoorbeeld, het uitmesten van de stal (oplossing in deze tijd van industriële landbouw: begin je eigen moestuin, desnoods op je balkon, met je baby in een wipstoeltje erbij.)

Ook oudere kinderen en volwassenen doen er goed aan hun microbioom regelmatig een boost te geven door met zoveel mogelijk andere mensen, dieren en planten in aanraking te komen. Wroet in de grond, knuffel je hond, ­omhels vrienden en vreemden, want dat is gezond.

Overdrijf niet. Er zijn panische ouders die continu ­alles om het kind heen steriliseren.

Dries Budding

“Hoe meer wisselende contacten, hoe beter”, lacht de Leidse immunoloog Smits. Zelf onderzoekt ze met het ­internationaal consortium A World Without Astma bij 2700 peuters of het drinken van zo min mogelijk bewerkte ‘boerderijmelk’ astma kan voorkomen. Er zijn aanwijzingen dat het drinken van rauwe melk goed is voor het afweersysteem van kinderen omdat het stoffen bevat die in gepasteuriseerde melk ontbreken.

Drie jaar

Microbioloog Budding begint ­binnenkort een studie naar de manier waarop kinderen in hun eerste levensjaren aan hun bacteriën komen. Gezinnen worden gevolgd vanaf het moment dat de foetus ongeveer twintig weken oud is totdat het kind drie jaar is. Op ­gezette tijdstippen wordt het microbioom van het kind, de moeder en andere gezinsleden in kaart gebracht, zodat precies kan worden vastgesteld hoe kinderen aan hun microbiota komen en wie daar allemaal aan bijdragen.

Waar ligt de grens tussen gezond vies en ongezond vies? Budding weet het niet precies, maar: “Overdrijf niet. Er zijn panische ouders die continu ­alles om het kind heen steriliseren. Ze koken flesjes uit in plaats van ze ­gewoon af te wassen. Als een kind een bemodderde vinger in zijn mond steekt, gaan ze die mond meteen uitspoelen. Mensen zijn zo bang voor het milieu waarin ze leven! Maar je kunt gewoon een hond aaien en daarna eten klaarmaken. Er is veel te veel angst. Laat het los.”

Lees ook: 

Vreemde ordetroepen voor de afweer

In Leiden zoeken wetenschappers naar manieren om auto-immuunziekten met stamcellen te beteugelen. Een belofte vooralsnog, maar wel een die gestaag ingelost lijkt te worden.

Deel dit artikel

Hoe meer ­mensen leven volgens het ­model van de oude ­jager-ver­za­me­laars, hoe kleiner de kans op allergie

Dries Budding

Overdrijf niet. Er zijn panische ouders die continu ­alles om het kind heen steriliseren.

Dries Budding