Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

We moeten niet overal maar 'markt' in zien. De markt is niet de maat der dingen.

Samenleving

Irene van Staveren

Irene van Staveren © Maartje Geels
Column

De markt wordt te pas en te onpas als metafoor gebruikt. Zo hebben we het bijvoorbeeld over de relatiemarkt. Vaak wordt de metafoor onschuldig gebruikt of hooguit pedant, met onvervalste Zuidas-retoriek door financieel specialisten die heel goed weten dat het slechts om een metafoor gaat.

Deze vorm van beeldspraak wordt pas problematisch wanneer mensen echt geloven dat de marktprincipes ook opgaan buiten de economie. Zo zijn er in de evolutionaire biologie gerespecteerde wetenschappers die enthousiast beweren dat de samenwerking tussen soorten, zoals poetsvissen en roofvissen, een marktplaats is. In een wetenschapsartikel in deze krant werd enthousiast gesproken over de biologische marktplaats waarop schimmels en planten fosfor en koolstof ruilen tegen een bepaalde prijs. De marktmetafoor is hier niet alleen misplaatst maar ook gevaarlijk.

Lees verder na de advertentie

Marktruil is opportunistisch

De metafoor klopt niet omdat marktruil juist gekenmerkt wordt door de afwezigheid van lange-termijnrelaties. De econoom Albert Hirschman heeft in 1970, om verwarring tussen marktruil en samenwerking te voorkomen, de begrippen exit, voice en loyalty geïntroduceerd. In zijn boek (met dezelfde titel) legt hij uit dat het er op de markt om gaat steeds weer een deal te sluiten die voor beide partijen het meeste voordeel oplevert.

We dreigen onze stem kwijt te raken in hoe de samenleving vorm te geven

Marktruil is dus per definitie opportunistisch. Dat noemt hij de exit-keuze: je hebt altijd de vrijheid om niet bij dezelfde winkel je boodschappen te doen. Dat exit-principe is precies waarom we worden bedolven onder advertenties die ons willen verleiden om van aanbieder te veranderen.

De loyalty-keuze is voor langetermijnrelaties, bij regen en zonneschijn, omdat we kiezen voor die gezamenlijkheid op basis van een gedeelde waarde of gemeenschappelijk belang. Juist daarom zien we dat mensen in stamverband of een vriendenclub bij onvrede niet meteen vertrekken op zoek naar een betere deal, maar loyaal blijven en hun best doen om er samen uit te komen.

De samenwerking tussen poetsvissen en roofvissen of tussen schimmels en planten is er duidelijk één van samenwerking en niet van opportunisme. Zoals in het krantenstuk al duidelijk werd, gelden zulke symbiotische relaties tussen soorten vaak al miljoenen jaren, terwijl er zelden gevallen van exit zijn. Dat duidt niet op een stabiele markt zoals in het artikel wordt beweerd.

De maat der dingen

Een stabiele markt wordt gekenmerkt door weinig prijsfluctuaties en niet door de afwezigheid van exit-keuzes. Als marktpartijen niet wisselen maar langdurige relaties aangaan is er zelfs geen prijsvorming meer mogelijk! Kortom, de symbiotische relatie tussen soorten is er één van geven en nemen, zoals de Bionische Vrouw een paar dagen later terecht zei in deze krant over hetzelfde thema.

Waarom vind ik misplaatst gebruik van de marktmetafoor gevaarlijk? Omdat het suggereert dat de markt de maat der dingen is, zelfs van de natuur. En dat vernauwt niet alleen het begrip van relaties tussen soorten, maar ook het publieke debat over hoe om te gaan met relaties tussen mensen. Als we overal een markt in gaan zien is het bijna onvermijdelijk dat we maatschappelijke problemen willen oplossen met beprijzing en tegenprestaties. Daarmee komt de loyaliteit van allerlei vormen van vreedzaam samenleven in de knel. En dat beperkt dan weer de derde strategie van Hirschman: voice. Als we de marktmetafoor te pas en te onpas gebruiken dreigt het gevaar dat we langzaam maar zeker onze stem kwijtraken in hoe we de samenleving willen vormgeven.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees al haar columns hier terug.

Deel dit artikel

We dreigen onze stem kwijt te raken in hoe de samenleving vorm te geven