Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Voor of tegen de donorwet: de dood is en blijft een relatief begrip

Samenleving

Willem Schoonen

PET-scans bieden inzicht in de hersenactiviteit. Links een gezond functionerend brein, rechts een patiënt in zogenoemde vegetatieve toestand. De scan in het midden toont hersendood. Uit een artikel van Stephen Laureys in Nature, 2005. © Trouw

Een scherpe definitie van de dood is in de wetenschap niet te vinden. Net zo min als van het leven.

Hersendood is niet dood, roepen tegenstanders van de nieuwe donorwet waarover de Eerste Kamer vandaag stemt. En inderdaad: het hart van de hersendode klopt nog. Dus als een kloppend hart de definitie van leven is, is de patiënt nog niet overleden.

Lees verder na de advertentie

En een kloppend hart wás de definitie van leven, tot een halve eeuw geleden. Dood stond gelijk aan: geen pols en geen ademhaling. Hart en longen werden beschouwd als de motoren van leven; als die ermee ophielden, trad de dood in. Totdat, in 1947, voor het eerst met een flinke elektrische schok een stilgevallen hart weer op gang werd gebracht. De defibrillator, nu een apparaat van alledag, veranderde de definitie van leven, en daarmee van de dood. Een stilstaand hart was het definitieve einde niet meer. 

Een paar jaar later gebeurde hetzelfde met de longen. Begin jaren vijftig deed de kunstmatige beademing zijn intrede in de kliniek. Daarmee kon een uitgevallen longfunctie, tot dan een zekere pijler van de dood, worden overgenomen. Ook een stilgevallen ademhaling stond niet meer gelijk aan de dood. 

Coma

Met die nieuwe technieken konden mensenlevens worden gered. Maar in de klinieken kwamen nu ook patiënten te liggen die door hersenschade in een diepe coma waren, maar wier hart en longen nog aan gang gehouden konden worden.  Artsen worstelden daarmee. Sommigen van die comateuze patiënten zouden misschien kunnen herstellen, maar anderen zeker niet, omdat de schade aan hun hersenen te groot was.

Het leidde tot praktische problemen, want die diep comateuze patiënten hielden bedden bezet. En het leidde tot een ethische discussie die een vol decennium zou duren, en die reikte van de kliniek tot in het Vaticaan. Want artsen hadden weliswaar gezworen niemand zorg te onthouden, maar waren zij verplicht en was het ethisch verantwoord medische handelingen te verrichten op iemand die nooit meer tot leven zou kunnen komen?

Dankzij de e.e.g. kreeg de dood een nieuwe pijler: het ontbreken van enige meetbare her­sen­ac­ti­vi­teit

Enige duidelijkheid bracht een nieuwe technologie die toen zijn intrede deed in de kliniek: het ence­phalogram (e.e.g.). Daarmee kon worden vastgesteld of de patiënt nog hersenactiviteit vertoonde. De dood kreeg een nieuwe pijler: het ontbreken van enige meetbare hersenactiviteit. 

Dit werd eind jaren zestig de ‘hersendood’. Een term waarbij medici in die dagen grote aarzelingen hadden. Ze wilden niet pretenderen dat ze de dood een nieuwe definitie hadden gegeven. Ze spraken daarom aanvankelijk over ‘onomkeerbare coma’.  ‘Coma depassé’, zeiden de Fransen. Maar hersendood, ‘brain death’ in het Engels, is sinds een halve eeuw de gangbare term. 

Acceptatie

Het begrip hersendood is inmiddels geaccepteerd in alle werelddelen en in alle grote religies. Verschillende landen hebben verschillende definities, maar daarin komen dezelfde basiselementen terug: geen hersenactiviteit, geen bewustzijn en reflexen, en geen spontane ademhaling. In Nederland zijn artsen gebonden aan het Hersendoodprotocol van de Gezondheidsraad, waarin precies beschreven staat welke tests gedaan moeten worden om de hersendood vast te stellen.

Tegelijk met deze verandering in het medisch denken over leven en dood, kwam de transplantatiegeneeskunde op. Voor de eerste transplantaties van nier en lever, eind jaren vijftig, werd gebruik gemaakt van organen uit lijken. De ontvangers overleden doorgaans snel; toen al was duidelijk dat organen van ‘levende’ donoren beter zouden zijn. Maar artsen hadden grote aarzeling organen te verwijderen bij een levende donor, ook lag die met zware hersenbeschadiging in coma. Ook daarvoor hadden ze behoefte aan een moderne definitie van de dood. 

Zonder de transplantatiegeneeskunde was die discussie er ook wel gekomen. Sterker: de medici die in de jaren zestig tot de definitie van hersendood kwamen, hadden niet het idee dat orgaantransplantatie wijdverbreid zou raken. Ze zochten een richtlijn om uit te maken wie te behandelen en wie niet meer. Hersendood werd die richtlijn. Pas daarna werd die ook bepalend voor de vraag wanneer het wegnemen van organen voor transplantatie geoorloofd zou zijn.

In medische ogen is de dood gradueel

In medische ogen is de dood gradueel. Dood is wat niet meer functioneert en zijn oorspronkelijke functie ook niet kan hervatten. Dat kan voor het ene lichaamsdeel gelden terwijl het andere nog leeft. Die dood is een heel andere dan de dood van een mens, een persoon. Enige overeenkomst is dat beide onomkeerbaar zijn.

Donorwet terug in de Eerste Kamer

In theorie kan het vandaag in enkele minuten afgelopen zijn: de Eerste Kamer hoeft alleen nog maar hoofdelijk te stemmen over de donorwet van Pia Dijkstra (D66). Dat betekent 75 keer ‘voor’ of ‘tegen’, waarna Kamervoorzitter Broekers-Knol de uitslag voorleest.

Maar dat is de theorie. De senaat moet niet alleen oordelen over de wet, maar ook over een motie van de PvdA-fractie. Die regelt dat nadrukkelijker wordt vastgelegd dat nabestaanden een beslissende stem hebben in het wel of niet afstaan van organen van hun dierbaren.

Over die motie is discussie ontstaan. Deze zou te veel ingrijpen in het oorspronkelijke wetsvoorstel van D66. Dat ­betekent dat de motie moet worden aangepast en dat de Eerste Kamer de mogelijkheid krijgt te debatteren over de nieuwe tekst.

Correctie: in de oorspronkelijke versie van dit artikel stond ten onrechte dat op de afbeelding e.e.g.'s te zien zijn. Het gaat om PET-scans.

Lees ook: Marjans hart ging het leven redden van een 55-jarige vrouw


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Dankzij de e.e.g. kreeg de dood een nieuwe pijler: het ontbreken van enige meetbare her­sen­ac­ti­vi­teit

In medische ogen is de dood gradueel