Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Turkije was altijd al islamitisch, lang voor de komst van Erdogan

Samenleving

Jonathan Holslag

© AFP
Reportage

In Istanbul is helder te zien hoe Turkije klem zit tussen oost en west. En die Erdogan, wie is die man toch? Deel 15 van Jonathan Holslags reis langs de rafelranden van Europa.

"Zie daar, de gezwollen stad, haar Romeinse glorie, haar christelijke koepels, veroverd door barbarij, verdrongen door minaretten, overstemd door de muezzin. Ons Istanbul is niet meer." Ik vond deze zinnen ooit in de memoires van een Britse diplomaat die in 1718 in Istanbul gestationeerd was. De boodschap lijkt vandaag nog na te galmen: Istanbul als het epicentrum van de botsing tussen het Westen en de wereld van de islam - met president Erdogan als de nieuwe sultan. De spanningen tussen Europa en Turkije lopen op. Een meerderheid van de Europeanen zou het land volgens een recente peiling wantrouwen.

Lees verder na de advertentie

Het is vijf uur op het Taksimplein. De muezzin roept op tot het gebed. Europese bezoekers zijn er nauwelijks. De tapijtverkopers elders in stad, om de hoek van de Blauwe moskee, bevestigen: ruim de helft minder waar verkocht dit jaar. Terrorisme en Erdogan. Waar gaat het naartoe met Turkije en Europa? De Europese Unie stopt de Turkse regering jaarlijks 1,5 miljard euro toe om de vluchtelingenstroom te beheersen, maar het vertrouwt zijn staatshoofd voor geen meter. We kunnen Turkije als bolwerk van de islam in Europa beschouwen, maar geopolitiek heeft het ook een rol als bastion tegen de onveiligheid en het extremisme elders in het Midden-Oosten.

In Çarşamba zie je het kos­mo­po­li­ti­sche Istanbul plaatsmaken voor de starre religie

Van de Blauwe Moskee wandel ik de oude stad in, voorbij de Grote Bazaar en de universiteit. Hier werden vijftig professoren opgepakt voor medeplichtigheid in de poging tot staatsgreep van 2016 en voor banden met de beweging van Fethullah Gülen. Gülen is een religieuze denker die door zijn politieke invloed, bij president Erdogan persona non grata is geworden. Ik volg de Macar Kardeşler-laan. Trams en bussen denderen voorbij. Smog hangt tussen de gevels. Wat verder priemen de minaretten van een machtige moskee in de blauwe lucht. Het is de Fatih-moskee. In de schaduw van het gebedshuis ligt Mehmed II begraven, de Ottomaanse sultan die deze stad in 1453 veroverde op de Orthodox-Byzantijnse keizers.

Traditionele kleding

Het valt meteen op dat deze buurt de religie zeer strikt belijdt. Hier zie je nauwelijks de ongesluierde vrouwen en mannen in namaak-Armani die elders het straatbeeld bepalen. Vrouwen zijn gehuld in een zwarte chador of nikab; de meeste mannen dragen eveneens een traditioneel gewaad en zelfs een sarik, een hoofddeksel dat doorgaans alleen voor imams bestemd is. Dit is Çarşamba, de conservatiefste wijk van Istanbul. In deze buurt zie je de opmars van de radicale islam in Turkije, werd me voor mijn vertrek op het hart gedrukt. Hier zie je het kosmopolitische Istanbul plaatsmaken voor de starre religie en president Erdogan moedigt dat aan, werd me verteld. De eerste indruk lijkt die stelling te bevestigen.

De wijk wordt gedomineerd door een orde, de Ismailaga genaamd. Het is een aftakking van het soefisme en typisch voor Turkije. Leden van de Ismailaga zijn de voorbije jaren meermaals in opspraak geraakt doordat ze elders in de stad vrouwen maanden zich zediger te kleden en opriepen tot geweld tegen Israël. Het is ook bevestigd dat Erdogan aan de vooravond van de laatste verkiezing gezien werd aan de zijde van de leider van deze orde. Een oppositielid waarschuwde dat de Ismailaga van de wijk een staat in een staat aan het maken is, met eigen belastingen en een religieuze politie. Waar de orde echter vooral mee in het nieuws kwam, zijn corruptie en baldadigheid.

Erdogan is Turkije heus niet aan het islamiseren, Turkije is altijd al islamitisch geweest

Maar is die conservatieve islam ook daadwerkelijk aan een opmars bezig? "Die orde bestaat al heel lang," wordt me uitgelegd door een hoogleraar, "Het is heel moeilijk om te bepalen of de radicale of conservatieve islam terrein wint in dit land. Peilingen geven aan dat ongeveer tien procent van de bevolking de sharia wil invoeren, maar dat was tien jaar geleden ook al zo. Eerder dan een radicalisering zou je kunnen spreken van een nieuwe institutionalisering. Turkije is nooit de seculiere samenleving geweest die Kemal Ataturk er ooit van wilde maken en de huidige regering zorgt er nu vooral voor dat de meerderheid gematigde moslims ook als meerderheid erkend wordt, scholen mag inrichten en dergelijke. Erdogan is Turkije heus niet aan het islamiseren, Turkije is altijd al islamitisch geweest."

Gouden Hoorn

Hoe moeten we Erdogans beleid dan interpreteren, bedenk ik me, van het terras van de moskee afdalend naar het water van de Gouden Hoorn, de uitloper van de Bosporus? Inmiddels loopt het tegen negen uur. De duisternis valt en gezang van de tientallen minaretten galmt opnieuw over de stad. Erdogan zelf is zonder twijfel een overtuigd moslim. In 1998 verbleef hij kort in de gevangenis na het reciteren van een gedicht waarin naar de minaretten verwezen werd als bajonetten. Aan de andere kant van het water liet hij een gigantische nieuwe moskee bouwen. Hij hervormde het beleid zodat islamitische scholen met overheidssteun middelbaar onderwijs mogen aanbieden. Meisjes mogen weer gesluierd naar school. Het Kemalistische ideaal van een seculiere staat, dat gaat er dus aan.

Ik nader het treinstation van Marmaray Sirkeci. Het waait hard. Boven het water worstelen meeuwen met de wind en de koks op de deinende kebabschuiten hebben moeite overeind te blijven. Voor het station prijkt een groot bord met een foto van Erdogan die beter spoorwegvervoer belooft. Wie is die man toch? Erdogan is een devoot moslim, maar wordt in zijn beleid ook gedreven door politieke overlevingsdrang. In 2003 werd hij premier met drie grote beloften: Turkije uit een economische crisis halen, een einde maken aan het oplaaiende binnenlandse geweld en de positie van zijn land versterken door het als rolmodel van een gematigde islamitische samenleving een brug te laten slaan tussen het Westen en het Midden-Oosten.

Geopolitiek staan de Turken er alleen voor

Terwijl de Turkse sterke man goed op weg is met het herstellen van de islam, wil het met die andere doelen minder lukken. Sinds zijn aantreden als premier is de economische productie van Turkije fors gegroeid en zijn de lonen verdubbeld, maar de meeste Turken merken daar weinig van doordat het leven twee keer zo duur geworden is.

© Getty Images

Ook de belofte om de veiligheid te bevorderen, werd niet ingelost. Het begon nog goed: Erdogan ging praten met de Koerden, de minderheidsgroep die decennialang werd gediscrimineerd en zich daar met geweld tegen verzette. Maar de toenadering was van korte duur en ook de economische achterstand van de Koerden werd niet aangepakt. De werkloosheid in de Koerdische gebieden ligt nu dubbel zo hoog als in 2004. De toestand in Irak en Syrië en de toevloed van vluchtelingen, er zijn er vier miljoen in het land, zorgden voor een groeiend onveiligheidsgevoel. Met het derde doel wilde het ook niet vlotten. Zelden zat Turkije zo klem tussen moeizame relaties met het Westen en anarchie in het Midden-Oosten.

Geopolitiek staan de Turken er alleen voor. De toenmalige minister van buitenlandse zaken Davutoglu stelde dat Turkije zich inzette voor 'zero problemen' met de buurlanden, maar nu zit het tot over zijn oren in de problemen. De Russen breiden hun invloed uit rondom de Zwarte Zee, Iran rukt op vanuit het Oosten, Koerdische gebieden blijven rusteloos en IS opereert ondergronds. Meer dan duizend mensen kwamen sinds 2015 om bij terreuraanslagen. "In deze omgeving wil de bevolking dat we hun veiligheid met alle middelen verdedigen en dat is wat we doen. Het is oorlog: oorlog binnen de grenzen en oorlog rondom de grenzen," vertelt een medewerker van een denktank. "Misschien zou u daar in Europa eens wat meer begrip voor op kunnen brengen." Intussen is Turkije Syrië met groot vertoon binnengevallen, een campagne die de Turkse schatkist miljarden kan kosten.

Vicieuze cirkel

"We zitten in een vicieuze cirkel. Sinds 2004 is de bevolking met elf miljoen gegroeid, maar we hebben slechts zes miljoen banen gecreëerd. Veel mensen zitten dus zonder werk. Vaak zijn het vrouwen die thuisblijven en mannen die door de moskeegemeenschappen gemakkelijk worden overtuigd om vijf keer per dag te gaan bidden. Ze hebben niets anders te doen. Ga dus maar na: vrouwen die economisch geïsoleerd zijn en werkloze mannen die niet veel anders doen dan bidden, roken en theedrinken: het hoeft toch niet te verbazen dat deze samenleving conservatief blijft en dat het voor politici lonend is om die situatie naar hun hand te zetten. Economische en intellectuele emancipatie moeten hand in hand gaan." Aan het woord is een steenrijke Turkse zakenvrouw die me samen met een klein gezelschap heeft uitgenodigd voor een diner in haar villa net buiten Istanbul.

Wijn en whisky worden genereus geschonken, alsof het een statement is, en de meeste gasten hebben twee of drie iPhones voor zich op tafellinnen liggen. Overal aan de witte muren hangt moderne kunst. Ik meen een werk van de Belgische schilder Luc Tuymans te ontwaren. 

"Ik vind het verschrikkelijk wat er in ons land gebeurt. Veel ouders worden nu verplicht hun kinderen naar religieuze scholen te sturen en collega's kunnen geen vrij onderzoek meer doen," hoor ik van een hoogleraar-chirurg, "Maar wat doen we eraan. Je zou kunnen zeggen dat je in onze samenleving aan de ene kant tien procent zeer conservatieve mensen hebt die de samenleving nog religieuzer willen maken en aan de andere kant tien procent seculieren die de samenleving willen moderniseren. In het midden zit de grote meerderheid, aarzelend. Wat hebben wij progressieven om hen voor ons te winnen. Kijk eens naar Europa. Voor de oorlog had je op jullie scholen ook tien uur godsdienst, maar na de oorlog verbrokkelde de macht van de kerk. Er was industriële groei, mensen werden rijker, er werd een middenklasse gebouwd. Dat stuwde de drang naar individuele vrijheid op. In Turkije hebben we dat te weinig en hoe ongeduldiger de mensen worden, hoe meer de conservatieven zullen winnen."

Hoe moet het verder? Sinds de mislukte coup van 2016 zitten tienduizenden mensen opgesloten. De economische groei vertraagt en de relaties met Europa blijven in het slop. Hoewel mijn tafelgenoten wellicht niet op Erdogan zullen stemmen, waarschuwen ze ook voor eenzijdige kritiek. "Erdogan is na de staatsgreep te ver gegaan, maar is geen dictator en zijn politiek drukt vooral de toestand van het land uit. Er is niet veel dat Europa kan doen, maar zelfs de politieke oppositie in dit land is het beu dat Europa altijd kritiek levert terwijl we wel goed zijn om vluchtelingen op te vangen, dat het er niet mee om kan gaan als Turkije zijn belangen verdedigt maar dat het tezelfdertijd ook niet bereid is om duidelijkheid te verschaffen over welke verstandhouding het dan met ons land wil."

Optimisme

Europa is niet verantwoordelijk voor het hoogtij van Turks nationalisme, daar is men het hier over eens, maar het heeft er ook geen antwoord op. Een peiling van vorig jaar gaf aan dat driekwart van de Turken nog steeds wil horen bij de EU, als hoeder van de rechtsstaat. De Turken zijn in dat opzicht misschien optimistischer over Europa dan wijzelf, overpeins ik als mijn taxi me naar de luchthaven brengt. Als het bij de Europeanen op hun beurt kwaad bloed zet dat Turkije zich ingraaft in islamitisch conservatisme, dan zijn ze tezelfdertijd ook heel goed bezig om de hervormingsgezinde krachten in het land te ondermijnen, want hoe meer Europa zich van Turkije afkeert, hoe minder dat die hervormers de twijfelende Turkse massa kunnen overtuigen dat er een alternatief bestaat.

De namen van de geïnterviewden zijn bekend bij de redactie.

Jonathan Holslag reist voor Trouw langs de rafelranden van Europa. Eerdere afleveringen van deze serie leest u op trouw.nl/jonathanholslag.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

In Çarşamba zie je het kos­mo­po­li­ti­sche Istanbul plaatsmaken voor de starre religie

Erdogan is Turkije heus niet aan het islamiseren, Turkije is altijd al islamitisch geweest

Geopolitiek staan de Turken er alleen voor