Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Tips voor Stef Blok: hoe kan hij de relatie met Rusland uit het slop trekken?

Samenleving

Hella Rottenberg en Hubert Smeets en Laura Starink

Het Rode Plein in Moskou. © afp
Essay

De betrekkingen met Moskou staan zwaar onder druk. Voor de nieuwe minister van buitenlandse zaken zetten drie Ruslandkenners wegwijzers in het mijnenveld.

Zelden zijn de Nederlandse betrekkingen met Rusland zo beroerd geweest als nu. Sinds de MH17-ramp heeft ons land een nog slechtere band met Moskou dan menig ander EU-land. 

Lees verder na de advertentie

Zolang Rusland niet meewerkt aan het MH17-onderzoek, is ontspanning amper denkbaar, stelde het derde kabinet-Rutte zelfs in zijn regeerakkoord voor de komende vier jaar vast.

Tegelijkertijd bestaat onenigheid over de sancties die de EU sinds 2014 tegen Rusland instelde na de inname van de Krim en de militaire betrokkenheid in Oost-Oekraïne. De sancties staan nu onder druk. De nieuwe koers van Italië, waar twee Kremlin-vriendelijke partijen (Vijf Sterren Beweging en Lega Nord) bij de parlementsverkiezingen van 4 maart samen 50 procent van de stemmen haalden, is uiterst ongewis. De nieuwe grote coalitie in Duitsland zal haar beleid vermoedelijk voortzetten, al bepleitte scheidend minister van buitenlandse zaken Sigmar Gabriel laatst de sancties wat te versoepelen om zo het vastgelopen vredesproces over Oost-Oekraïne vlot te trekken.

Sinds de MH17-ramp heeft ons land een nog slechtere band met Moskou dan menig ander EU-land

Rusland op zijn beurt voelt zich onbegrepen en onschuldig. Wat Rusland het meest dwarszit is duidelijk. Het Russische ministerie van buitenlandse zaken publiceerde aan de vooravond van het geplande, maar afgezegde bezoek van Halbe Zijlstra aan Moskou op zijn website een communiqué, dat weer werd verwijderd na het ontslag van de minister. Daarin stond dat Moskou medewerking blijft weigeren aan het ‘vooringenomen’ MH17-onderzoek en dus niet ingaat op de wens van het Nederlandse openbaar ministerie om de Russische (mede)daders op te sporen en te vervolgen.

Ook kwam het juridische geschil over het ‘Krimgoud’ voorbij: Krimkunstschatten die in 2014 waren tentoongesteld in Amsterdam en daar - tot ongenoegen van Moskou - op last van de Nederlandse rechter moesten blijven nadat Rusland de Krim had geannexeerd. Moskou is tegen die beslissing in beroep gegaan.

Of de Russische regering zich zal neerleggen bij een definitieve uitspraak is de vraag.

Er waren volgens Moskou slechts een paar lichtpuntjes. Zoals de Nederlandse multinationals Shell, Unilever en Philips, die in Rusland blijven investeren. Shell is met deelnemingen in de gaspijpleidingen Nordstream II, Sachalin 2 en een LNG-fabriek in de Oostzee ‘de grootste buitenlandse investeerder in onze economie’.

Om deze impasse te doorbreken, zal de nieuwe minister van buitenlandse zaken dus nieuwe ideeën moeten ontwikkelen. Hierbij wat suggesties aan Stef Blok om het steeds onvoorspelbaardere Russische mijnenveld te betreden.

Militair VN-vredesmacht: Oost-Oekraïne

Sinds een paar jaar neemt het risico op militaire confrontaties toe. Het neerschieten van de MH17 in 2014 was een dramatisch voorbeeld van collateral damage van de afscheidingsoorlog in Oekraïne.

In zijn laatste jaarrede tot het Russische parlement heeft president Poetin initiatieven aangekondigd die kunnen leiden tot een nieuwe (nucleaire) wapenwedloop. Als dan ook nog eens de communicatie tussen Rusland en de Navo hapert, wordt de kans op fatale ongelukken nog groter.

Nieuwe ideeën voor de nieuwe minister

Het is alleen al daarom in het belang van Nederland dat Rusland betrokken blijft bij ‘contactorganen’ als de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), de permanente Navo-Ruslandraad (die sinds april 2016 weer sporadisch bijeenkomt) en de Raad van Europa.

Nederland dient te blijven oproepen tot het opsporen en vervolgen van de verantwoordelijken voor het neerhalen van de MH17. Tegenover de permanente kritiek uit Moskou moet de Nederlandse regering vasthouden aan haar eis dat ‘het recht zijn loop moet hebben’.

De Minsk-akkoorden (2014-2015) over de Oost-Oekraïense Donbas moeten worden uitgevoerd. Kiev moet akkoord gaan met decentralisering van het landsbestuur. Rusland moet zijn wapens en militairen terugtrekken en de controle over 400 kilometer grens aan Kiev teruggeven. Nederland zal zijn tijdelijke zetel in de Veiligheidsraad dienen te benutten om een internationale VN-vredesmacht te vormen die de nu voortdurend geschonden wapenstilstand kan afdwingen.

Energiepolitiek: verklein de afhankelijkheid

Rusland en Europa zijn economisch afhankelijk van elkaar. Ruim de helft (55 procent) van de Russische export gaat naar Europa, vooral aardgas en olie. De EU is daarmee veruit de belangrijkste handelspartner van Rusland.

Dankzij zijn gasrotonde en havenfaciliteiten speelt Nederland een buitenproportioneel grote rol in de invoer en doorvoer van Russisch aardgas, olie en andere fossiele brandstoffen. Die positie kan worden benut om alles bij het oude te laten. Een bedrijf als Gazprom behoudt dan zijn breekijzer. Maar het kabinet-Rutte kan zich in de EU ook inzetten voor het verkleinen van de afhankelijkheid van aardgas. Dat mes snijdt aan meerdere kanten. Een gestage overgang van gas en olie naar andere energiebronnen is goed voor het milieu, bevordert de economische innovatie en vermindert de politieke macht van Rusland over Europa.

Sancties: verstevig het draagvlak

De Europese sancties sorteren niet het verwachte effect. Mede daarom neemt de druk toe, ze te verzachten. Tot nu toe weet de Duitse bondskanselier Angela Merkel, sleutelfiguur in de Europese besluitvorming rond Rusland, de druk te weerstaan. Omdat de Russische regering niet bereid is tot dialoog over de Krim en geen aanstalten maakt om de Minsk-akkoorden uit te voeren, is er geen alternatief.

Een Europa zonder zelfvertrouwen is kwetsbaar

Nederland zal zich moeten inspannen om binnen Europa de steun voor de sancties te vergroten. Dat kan door ze specifieker toe te spitsen op personen en bedrijven die direct politiek en commercieel belang hebben bij het voortduren van de Krim- en Donbas-crisis. Nu zijn te vaak ook gewone Russen de dupe van de sancties, mede omdat de regering in Moskou die blijft beantwoorden met embargo’s op bijvoorbeeld de import van voedsel en andere consumptiegoederen uit Europa. Het draagvlak voor de sancties wordt steviger als ook de Europeanen zien dat de juiste mensen er door worden getroffen. Natuurlijk moet het Nederlandse bedrijfsleven zich intussen strikt aan de sancties houden.

Europese cohesie: feiten versus nepnieuws

Het is onzinnig om uitsluitend te klagen over Russische inmenging in de Europese politiek. Als Russische beïnvloeding via ‘trollen’ en ‘nepnieuws’ al effectief is, dan komt dat vooral voort uit zwakte van de EU zelf. Een Europa zonder zelfvertrouwen is kwetsbaar voor politieke stromingen die inspiratie ontlenen aan de pretenties van het Kremlin dat Rusland de beste beschermheer is van traditionele (christelijke) waarden.

De Nederlandse regering moet er uiteraard geen misverstand over laten bestaan dat ze pal staat voor de kernwaarden van de democratische rechtsstaat. Anonieme trollenfabrieken en heimelijk gefinancierde (sociale) media zijn een bedreiging voor die pluriforme democratie. Maar verbodsbepalingen en andere sancties werken averechts en verzwakken de rechtsstaat juist. Een beter begaanbare weg is het om sociale media en online-platforms te overreden tot meer transparantie. Natuurlijk mag het kabinet ook desinformatie, bijvoorbeeld van openlijke staatskanalen als Russia Today en Sputnik, bestrijden door daar feiten tegenover te stellen, en bloot te leggen van wie desinformatie afkomstig is. Maar de regering moet wel verre blijven van contrapropaganda, zoals de EUvsdisinfo-task force die bedrijft. Debatten over ideologische tegenstellingen moeten worden overgelaten aan de vrije pers.

Raad van Europa: hou Rusland erbij

Rusland is sinds 1996 lid van de Raad van Europa en onderschrijft het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). In 2014 is de Russische delegatie bij de parlementaire assemblee van de Raad van Europa echter geschorst, terwijl Rusland wel vertegenwoordigd is gebleven in het executieve comité van ministers. Het is van belang dat Rusland zich niet terugtrekt uit de Raad van Europa en dus ook uit het mensenrechtenverdrag - in Moskou gaan stemmen op die zo’n drastische stap bepleiten.

Minister Blok zou de Russische delegatie moeten bewegen om in de parlementaire assemblee van de Raad van Europa terug te keren, zodat de Russen zich niet afwenden van het mensenrechtenverdrag. Dat zou schade berokkenen aan mensenrechtenactivisten en maatschappelijke organisaties in Rusland, die daar keer op keer voor waarschuwen. Het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg is vaak hun laatste plechtanker.

Handelsrelaties: vergroot het zicht op trustfirma’s

Nederland is Ruslands derde handelspartner, volgens het CBS in 2017 goed voor een totale omzet van 22 miljard euro - 16 miljard import, 6 miljard euro uitvoer naar Rusland. Dankzij zijn infrastructuur en belastingklimaat is Nederland voor Russische ondernemers ook een aantrekkelijk vestigingsland om zich via trustfirma’s te beschermen tegen de willekeur in eigen land. Neveneffect daarvan is dat Nederland zo een vluchthaven is geworden voor crimineel en zwart geld uit Rusland. Gelukkig wil het kabinet-Rutte dit met wetgeving beter reguleren, maar voldoende is dat niet.

Nederland moet inventariseren wat voor buitenlandse ondernemingen hier zijn geregistreerd bij trustfirma’s. Zo krijgen we zicht op de mate waarin Nederland dienstbaar is aan ondoorzichtige en mogelijk zelfs criminele bedrijvigheid uit voormalige Sovjet-republieken.

In eigen land kan Nederland actie ondernemen om de belangrijkste pijlers van de democratische rechtsstaat - politie, justitie, rechterlijke macht, openbaar bestuur - te beschermen tegen compromitterende en corrumperende invloeden. Zorg daarover is gerechtvaardigd, nu we weten dat het Russische staatsoliebedrijf Rosneft in 2014 heeft geprobeerd om een rechtsgang in Nederland te manipuleren met nepvonnissen uit Armenië.

Maatschappelijke betrekkingen: Steun ngo’s

Normalisering van de banden op regeringsniveau ligt niet in het verschiet. Maar andere contacten zijn er wel te leggen. Buiten het politieke domein ontwikkelt zich in Rusland namelijk heel voorzichtig een civil society, een maatschappelijk middenveld, rondom milieuvraagstukken, ruimtelijke ordening en andere problemen.

De regering moet zich daarbij laten leiden door de vragen die vanuit de Russische samenleving komen. Ze zal daarbij oog dienen te hebben voor de precaire situatie van Russische non-gouvernementele organisaties: elke financiële band met een vreemde subsidiegever kan ertoe leiden dat de Russische partner zich moet registreren als ‘buitenlandse agent’. Dat stempel brengt deze ngo’s niet alleen in eigen land in diskrediet, maar is vaak ook een voorbode voor een verbod. Samenwerkingsvormen met gesloten beurzen kunnen deze risico’s minimaliseren.

Overal in Rusland worden de stadsbesturen geconfronteerd met de vraag wat te doen met de ‘sociale woningbouw’ van ruim een halve eeuw geleden. De politiek-commerciële belangen rond deze stadvernieuwingsprojecten zijn zo groot, dat het belang van de bewoners in het gedrang dreigt te komen. Nederland kan bewoners- en buurtinitiatieven helpen.

Veel maatschappelijke activiteiten van burgers spitsen zich toe op ecologische kwesties. Het is ook een Nederlands belang om die te steunen.

Rusland is een van de speerpuntlanden van het Nederlandse cultuurbeleid. Naast de export van Nederlandse kunsten is het zinvol om onafhankelijke Russische kunstenaars en cultuurdragers de mogelijkheid te geven om als artist of writer in residence in Nederland te verblijven.

Russische universiteiten willen zich niet isoleren van de internationale academische wereld. Dat geldt zeker voor universiteiten die een lossere band met de staat hebben. Denk aan de Hoge Economische School, een brede universitaire instelling naar voorbeeld van de London School of Economics, met campussen in Moskou, Sint-Petersburg, Nizjni Novgorod en Perm. Of aan staatsuniversiteiten in grotere provinciesteden, als Kazan en Tomsk.

Laat minister Blok de komende jaren een onorthodox beleid ontwikkelen, dat niet alleen over de grens maar ook in eigen land zelfvertrouwen uitstraalt

Organisaties die zich bezighouden met de internationalisering van het onderwijs als de Nuffic en de VSNU kunnen bij deze uitwisseling een rol spelen. Het is een misverstand dat iedereen die langer in Nederland woont, voorgoed gewonnen is voor de pluriforme democratische rechtsstaat, maar uitwisseling met studenten uit Rusland, Oekraïne en andere ex-Sovjet-republieken is wenselijk, omdat ze de dialoog bevordert en bijdraagt aan contact met de toekomstige hogere maatschappelijke echelons in Rusland. Om dit te stimuleren, valt te denken aan een speciale Max van der Stoel-studiebeurs.

In Duitsland en Polen bestaan instellingen die zich richten op de nieuwe landen uit de voormalige Sovjet-Unie en het toenmalige ‘socialistische kamp’, zoals het Zentrum für Osteuropa- und internationale Studien in Berlijn (opgericht in reactie op de Oekraïnecrisis), en het Ośrodek Studiów Wschodnich in Warschau. De oprichting van zo’n instituut is ook in Nederland wenselijk.

Natuurlijk moet Nederland zijn economische belangen behartigen. Laveren is onvermijdelijk. Maar regering en parlement vertegenwoordigen ook een samenleving die hecht aan onze democratische rechtsstaat, vrede en veiligheid in Europa en de onschendbaarheid van de landsgrenzen. Deze waarden moeten eveneens de hoeksteen blijven van het buitenlands beleid, ook in de betrekkingen met Rusland.

Laat minister Blok daarom de komende jaren daarom een onorthodox beleid ontwikkelen, dat niet alleen over de grens maar ook in eigen land zelfvertrouwen uitstraalt.

RaamopRusland

Hella Rottenberg, Hubert Smeets en Laura Starink zijn de initiatiefnemers van het digitale podium RaamopRusland. Dit platform voor kennis, analyse en debat wil op non-gouvernementeel niveau de dialoog met Russischtalige gesprekspartners op gang houden.

Een eerdere versie van dit stuk verscheen op www.raamoprusland.nl

Lees ook: Rusland staat alleen

Lees ook: 'Russen voelen zich de échte Europeanen', zegt de oud-adviseur van Poetin

Deel dit artikel

Sinds de MH17-ramp heeft ons land een nog slechtere band met Moskou dan menig ander EU-land

Nieuwe ideeën voor de nieuwe minister

Een Europa zonder zelfvertrouwen is kwetsbaar

Laat minister Blok de komende jaren een onorthodox beleid ontwikkelen, dat niet alleen over de grens maar ook in eigen land zelfvertrouwen uitstraalt