Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Theresa May breekt met Europa en dus met Winston Churchill

Samenleving

Co Welgraven

© Patrick Post
Interview

De Britse premier Theresa May kiest voor een radicale breuk met de EU. Vorige maand liep ze rechtstreeks in de armen van de Amerikaanse president Donald Trump. Samen poseerden ze voor de buste van Winston Churchill. Vloeken in de kerk, volgens historicus Felix Klos.

De geschiedenis van de relatie tussen Groot-Brittannië en Europa zit vol tegenstrijdigheden en ironie. Ronduit bizar is het dat Theresa May, die vorig jaar tegen het vertrek van haar land uit de Europese Unie was (maar dat niet al te hoog van de toren blies) nu een harde Brexit voorstaat; met steun van het Lagerhuis gaat ze als premier de procedure daarvoor in werking zetten, en in feite de agenda uitvoeren van Nigel Farage - kwelgeest van Conservatieven én Labour, die van de Brexit zijn levenswerk maakte.

May leek zo dicht mogelijk tegen de EU te willen aanschuren, maar over een paar jaar maakt Londen geen deel meer uit van de EU-instellingen, ook niet van de douane-unie en de interne markt. Vooruitlopend daarop heeft May als eerste Europese leider de nieuwe Amerikaanse president Trump bezocht. Tot woede van haar Europese partners probeerde ze een deal te sluiten met de VS - alsof Groot-Brittannië nu al geen lid meer is van de EU.

Maar dat zal nog wel minstens twee jaar duren. Dan komt er een eind aan een moeizame relatie die officieel in 1973 begon, toen Groot-Brittannië toetrad tot de Europese Gemeenschap, waarmee de Britse kiezers in 1975, ook al in een referendum, akkoord gingen. Maar de toenadering tussen Londen en het Europese continent dateert van veel eerder, en begon vlak na de Tweede Wereldoorlog. Het was zelfs de grote Britse staatsman Winston Churchill die de stoot gaf tot de Europese samenwerking en integratie, schrijft de jonge Nederlands-Amerikaanse historicus Felix Klos in zijn boek 'Winston Churchill, vader van Europa'.

Lees verder na de advertentie

Boris Johnson, de huidige minister van buitenlandse zaken, beweerde tijdens de campagne dat Churchill het van harte eens zou zijn geweest met de Brexit. Hij is een collega van u: ook biograaf van Churchill.

"Ik vind het kwalijk dat hij de mantel van Churchill heeft aangetrokken om zijn gelijk te halen. Johnson kan die claim niet waarmaken, hij heeft te weinig onderzoek gedaan naar de opstelling van Churchill over Europa. In die zin is zijn boek sterk overschat. Leuk en aanstekelijk geschreven, daar niet van, en ik ben hem ook wel dankbaar dat hij veel mensen, ook jongeren, toegang heeft verschaft tot deze historische figuur, maar dit aspect van de Brexit klopte gewoon niet; Churchill was juist de grootste voorvechter van het Europese ideaal."

Churchill was juist de grootste voorvechter van het Europese ideaal

Altijd gedacht dat de Franse politici Robert Schuman en Jean Monnet de initiatiefnemers zijn geweest?

"Van hen komt het plan voor de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, in 1950, die uitgegroeid is tot wat nu de Europese Unie is. Maar jaren eerder, pal na de oorlog, brak Churchill al een lans voor integratie. Hij trok Europa door en hield overal hartstochtelijke toespraken. Hij wees op de gevaren van nationalisme, dat twee keer tot een wereldoorlog had geleid, en op de urgentie van vrede en stabiliteit waarvoor landen, ook zijn eigen land, een deel van hun soevereiniteit zouden moeten opgeven. Zonder overdrijven kun je zeggen dat Churchill de grote inspirator is geweest van het Europese project, die naoorlogse periode was een van de hoogtepunten in zijn politieke leven."

Waarom koos u voor Churchill? Er zijn al zoveel boeken over hem verschenen.

"Het begon op de universiteit in Oxford met een scriptie over de geschiedenis van de Europese integratie. Toen ontdekte ik dat Churchill daarin een hoofdrol heeft gespeeld, een veel belangrijker rol dan ik in biografieën had gelezen. Dat verraste mij. Ik werd geraakt door zijn toespraken over Europa, hoe hij de pijn en de puinhoop beschreef, zoals hij alleen kon, en door de richting die hij aangaf om een herhaling van de verwoestingen te voorkomen."

Ik werd geraakt door zijn toespraken over Europa

Zijn rol was na de oorlog toch uitgespeeld? Churchill verloor in de zomer van 1945 tot ieders verbazing de verkiezingen van Labour.

"Door dat verlies raakte hij in een acute depressie, want hij, de grote overwinnaar van de oorlog, had zo graag zijn bijdrage willen leveren aan de vrede en opbouw van Europa. Na een tijdje kwam Churchill weer op stoom, in dat doel van de Europese eenwording zag hij een nieuwe taak voor zichzelf. Hij wist dat hij nog veel gezag had in Europa, dat naar hem werd geluisterd. De toehoorders hingen aan zijn lippen, kranten vochten om zijn speeches. Overal werd hij als een vorst ontvangen."

Maar nadat hij in 1951 weer minister-president was geworden, wist hij Groot-Brittannië toch niet Europa binnen te loodsen.

"Churchill heeft wel aan de wieg gestaan van de Raad van Europa, dat andere orgaan dat de democratie en mensenrechten wil bevorderen en waarvan bijna alle Europese landen lid zijn. Uit die Raad van Europa had op den duur ook een soort Europese Unie kunnen voortkomen. Schuman en Monnet kozen voor de economische route. Ze profiteerden daarbij van het enthousiasme en draagvlak voor Europa dat mede door Churchill was gecreëerd. Maar ze gingen met hun plannen te snel voor de Britse premier, het initiatief werd hem uit handen gerukt. Hij was ook te oud en had een te broze gezondheid om het verzet tegen de Europese eenwording in zijn land te kunnen weerstaan, laat staan te breken. Want dat verzet was er zeker, ook in zijn eigen Conservatieve Partij."

Hoe kan het toch dat de Britten altijd zo ver-deeld zijn over Europa, dat er zoveel verzet is?

"Dat heeft te maken met de Britse imperiale geschiedenis en het gevoel van exceptionalism, uitzonderlijkheid, dat vooral bij de Engelsen leeft, minder in Schotland. Ze voelen zich een superieure spin in elk web, in elke handelsrelatie, ze vinden dat ze andere landen bij de hand moeten houden, nog steeds. Engelsen zijn er heilig van overtuigd dat hun rechtsstaat en cultuur zo bijzonder zijn dat die nooit mogen worden aangetast door integratie of versmelting met andere landen of politieke systemen.

"Dat ze uiteindelijk toch lid wilden worden, was pure economische noodzaak: in de jaren zestig groeide de Britse economie veel minder dan die van de EG-landen. Twee keer sprak de Franse president De Gaulle zijn veto uit, pas in 1973 was het zover dat ze konden toetreden."

David Cameron, de voorganger van May, probeerde aan die verdeeldheid in zijn partij een eind te maken door een referendum te beloven. Dat is verkeerd uitgepakt.

"Die belofte was een absolute blunder! Camerons wereldbeeld reikt niet veel verder dan het wel en wee van de Conservatieve Partij. Terwijl het beroemde citaat van Churchill is dat je als politicus ten eerste in het belang van het land werkt, ten tweede in dat van de mensen in je kiesdistrict, en pas in de derde plaats in het belang van je partij. Cameron had de moed moeten hebben om tegen de eurosceptici te zeggen: 'Ik sta voor de Europese eenwording, stuur me maar weg als je het daar niet mee eens bent'."

Camerons wereldbeeld reikt niet veel verder dan het wel en wee van de Conservatieve Partij

Het lijkt er soms op dat de Britse kiezers zijn geschrokken van de gevolgen van hun stem. Wilden zij wel een harde Brexit?

"Dat vraag ik me af. Ze konden zich uitspreken over het lidmaatschap van de EU. Maar op het stembiljet stond niet de vraag of hun land zich ook zou moeten terugtrekken uit de interne markt, of uit de douane-unie, zoals nu gaat gebeuren. Misschien zou dat nog een keer getoetst moeten worden in een tweede referendum. Maar de kans daarop is heel klein."

Waarom kiest Theresa May dan toch voor een harde Brexit?

"Ik denk dat het de enige oplossing is die ze nu ziet. Ze begrijpt donders goed dat de EU-landen Groot-Brittannië geen goede deal zullen aanreiken. Aanvankelijk wilde ze wel de lusten maar niet de lasten, wel vrijheid van goederen, diensten en kapitaal, maar niet van personen, een rem op immigratie. May stelde zich op als iemand in de pub die vrolijk met alle rondjes meedrinkt maar op het moment dat-ie aan de beurt is om te bestellen gauw bij een ander groepje gaat staan. Daar trappen ze in Brussel natuurlijk niet in. Ze lusten de Britten rauw."

Londen denkt na de Brexit goede handelsakkoorden met de EU te kunnen sluiten.

"De Britten zitten in een staat van ontkenning, ze doen net alsof zij de voorwaarden kunnen dicteren. Dat is absurd. Het omgekeerde gaat eerder gebeuren. Het is namelijk een ongelijke strijd: van de Britse export gaat 44 procent naar de EU, omgekeerd is dat 8 procent. Zulke cijfers bepalen de onderhandelingspositie."

Maar Groot-Brittannië heeft naast de EU nog een tweede ijzer in het vuur: de VS.


"De importtarieven op goederen liggen daar al op het heel lage niveau van 3 procent. Wat wil je dan nog gaan onderhandelen? Dat krijg je nauwelijks beter. May kwam na haar bezoek aan Washington terug als overwinnaar. Maar je kunt beter zeggen dat ze van een koude kermis is teruggekomen. Ze gooide het morele gezag van Groot-Brittannië te grabbel, won niets aan concrete toezeggingen, en liet de wereld zien dat Brexit haar in de armen heeft gedreven van een onbetrouwbare, onwetende partner die nog geen dag nadat May terug was in Londen zijn 'moslim-ban' introduceerde. Veel van haar Europese collega's keken met minachting naar deze schijnbaar ondoordachte toenadering.

"Groot-Brittannië heeft weinig gemeen met het Amerika van Trump. Die wil protectionisme, hoopt op verder uiteenvallen van de EU - wat helemaal niet in het Britse belang is - en heeft heel andere, destructieve opvattingen over de Navo. Ik werd misselijk van die beelden van Trump en May in de Oval Office in het Witte Huis handenschuddend voor de buste van Churchill. Samen gaan ze rechtstreeks in tegen wat die beste man heeft opgebouwd."

Dus May staat met lege handen?

"Ja, dat is het trieste, en ook het cynische. Take back control was de slogan van de voorstanders van de Brexit. Nou, het resultaat is dat de Britten de controle over hun eigen land juist totaal kwijt zijn."

Het resultaat is dat de Britten de controle over hun eigen land juist totaal kwijt zijn

Anders dan de voorspelling is de Britse economie niet ingestort, de groeiprognose is zelfs omhoog bijgesteld.

"Maar de Brexit is ook nog geen feit, de gevolgen zijn nog niet merkbaar, los van de dramatische daling van het Britse pond. Voor de Londense City, met een miljoen banen, kan het heel slecht uitpakken. Ik vrees het ergste. En ook voor Nederland heeft het negatieve kanten, bijvoorbeeld voor de voedselverwerkingsindustrie. De verliezers zitten overal.

"Het is een treurig en tragisch verhaal. Het gaat me aan het hart. Ik heb in Engeland mogen studeren, het grootste deel van mijn vriendengroep zit daar. Die jongens hebben me huilend opgebeld de ochtend na het referendum. Hun hele toekomstbeeld is in één klap veranderd, van vrij wonen en werken in alle Europese landen, tot totale onzekerheid hoe ze hun leven moeten inrichten. Het is allemaal zo pijnlijk."

De Brexit is een uiting van nationalisme dat ook in andere landen opkomt.

"Dat houdt me misschien nog wel het meest bezig. De boodschap is dat we alleen maar Brit zijn, of alleen maar Nederlander. Dat staat me zo tegen. Ik ben Nederlander, maar ook Amsterdammer, broer, zoon, collega, historicus, toevallig ook nog Amerikaan, en vooral Europeaan. Ik ben trots op Nederland, op onze taal, op onze geschiedenis, daar loop ik niet van weg. Maar dat is de basis van waaruit je verder moet kijken naar de mensen om je heen, ook buiten de grenzen, met zelfrespect en interesse in de ander. Nationalisme grendelt juist af, het is een dode weg."

Komt Groot-Brittannië ooit nog terug in de EU?

"Dat zou kunnen, dat kun je absoluut niet uitsluiten. Maar dan hebben we het wel over de heel lange termijn, ik zal het misschien nog meemaken, ik ben 24. Want ooit komt de generatie aan de macht die zich betrokken voelt bij Europa. In Groot-Brittannië hebben vooral de ouderen voor de Brexit gestemd, vanuit een soort valse nostalgie naar de good old times.

"Dat geldt niet voor jongeren. Voor hen is het vanzelfsprekend dat hun land deel uitmaakt van de Europese beschaving, van de Europese gemeenschap. Want dat is de Europese Unie toch, het is niet alleen een economisch contract, het is een waardengemeenschap. Ik vind het bizar dat Groot-Brittannië daar over een paar jaar buiten staat."

Deel dit artikel

Churchill was juist de grootste voorvechter van het Europese ideaal

Ik werd geraakt door zijn toespraken over Europa

Camerons wereldbeeld reikt niet veel verder dan het wel en wee van de Conservatieve Partij

Het resultaat is dat de Britten de controle over hun eigen land juist totaal kwijt zijn