Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Terugverlangen naar een toekomst

Samenleving

Elleke Bal

© Fadi Nadrous
Nostalgie

Nostalgie is een nuttige emotie, zij geeft houvast. Maar in de handen van populisten, is ze een gevaar.

Make America great again. Het opmerkelijkste woord in die beruchte slogan van Donald Trump is toch zeker 'again'. Er klinkt een hang naar vroeger in door. Trump-aanhangers worden nostalgie-stemmers genoemd. Trump heeft niet gezegd wannéér Amerika in zijn ogen zo 'great' was, maar volgens een peiling van het Amerikaanse onderzoeksbureau PRRI verlangt zeven op de tien Trump-supporters naar het Amerika van de jaren vijftig.

"Nostalgie is een emotie die enorm motiverend kan werken. Logisch dat gewiekste politici er gebruik van maken", zegt Tim Wildschut, die aan de Universiteit van Southampton in Groot-Brittannië deel uitmaakt van 's werelds grootste nostalgie-onderzoeksgroep. Daar bereikte hem ook het recente tv-optreden van oud-politicus Jan Terlouw. "Pure nostalgie", legt Wildschut uit, "die touwtjes uit de brievenbus. Terlouw nam mensen mee terug naar tijden van onderling vertrouwen." De sentimenten van veiligheid en zekerheid die hij opriep vielen duidelijk in vruchtbare aarde.

Waarom zijn mensen zo gevoelig zijn voor nostalgische retoriek? Die vraag heeft pas sinds kort brede wetenschappelijke belangstelling. Alleen in de consumentenpsychologie waren ze er vroeg bij, grapt Wildschut: "Daar hadden ze wat sneller door dat mensen nostalgie prettig vinden, en dat je daarmee producten aan de man kunt brengen."

Lees verder na de advertentie
Nostalgie is een emotie die enorm motiverend kan werken. Logisch dat gewiekste politici er gebruik van maken

Het is lang ondenkbaar geweest nostalgie als prettig te omschrijven. Het verschijnsel stond bekend als een ziekelijke neiging tot heimwee. Zwitserse huurlingen waren de eersten met deze diagnose. De Zwitserse arts Johannes Hofer schreef in 1688 dat sommige soldaten zo naar huis verlangden dat ze hun eetlust verloren, koorts kregen en langzaam wegkwijnden. Het gevaar schuilde al in het horen van een alpenmelodietje. De soldaten moeten zo snel mogelijk naar huis, vond Hofer, de ziekte was dodelijk. Hij bedacht een term voor hun aandoening, naar de Griekse woorden nostos en algia, thuiskomst en pijn: nostalgie.

In de eeuwen daaropvolgend werd het leven er voor nostalgische mensen niet makkelijker op. Artsen lieten het idee los dat nostalgie een ziekte was, maar in de negentiende eeuw werd het een psychische aandoening, een vorm van melancholie die tot depressies en zelfmoord kon leiden. Tot in de tweede helft van de vorige eeuw stond nostalgie op de Amerikaanse lijst van aandoeningen waarvoor met name soldaten en immigranten vatbaar waren.

Heel langzaam werd nostalgie losgeweekt van heimwee. Wetenschappers ontdekten dat weemoedig terugverlangen naar vroeger helemaal zo slecht niet is. Een ziekte is het zeker niet, nee, reflecteren op het verleden kan houvast geven. Nostalgie kan optimisme kweken en verbondenheid versterken.

Tot in de tweede helft van de vorige eeuw stond nostalgie op de Amerikaanse lijst van aandoeningen waarvoor met name soldaten en immigranten vatbaar waren

Erfelijk

"Alles wijst erop dat nostalgie deel uitmaakt van wie we zijn als soort", zegt Tim Wildschut. Het is erfelijk: eeneiige tweelingen lijken in het ervaren van de emotie meer op elkaar dan twee-eiige. Onderzoek in Southampton laat zien dat meer dan de helft van de volwassenen zegt wekelijks nostalgie te ervaren.

Wat voelen ze dan? Wildschut en zijn collega's vroegen aan zo'n 250 mensen hun beleving in woorden te vatten. 'Mooie herinneringen', 'vroeger', 'sociale relaties', 'verlangen' en 'gemis' werden vaak genoemd.

De onderzoekers namen deze lijst, met in totaal zo'n 35 woorden, vervolgens mee naar achttien verschillende landen. Daar vroegen ze mensen om de termen te ordenen op volgorde van hoe sterk ze een woord associeerden met nostalgie. De interculturele overeenkomsten bleken groot te zijn. De emotie werd van Japan tot Nederland en Kameroen allereerst positief gewaardeerd. Eenzaamheid en verdriet kwamen ook op de lijst voor, maar deze woorden belandden onderaan.

Hoewel mensen nostalgie dus allereerst als prettig ervaren, dragen nostalgische herinneringen volgens Wildschut altijd dubbelzinnigheid in zich. Ze draaien nu eenmaal om iets wat verloren is gegaan, tijden die voorbij zijn. Toch versterken ze sociale verbondenheid omdat ze vaak over gebeurtenissen gaan die je met anderen hebt beleefd. Bovendien gaan ze van negatief naar positief. Het waren heftige tijden, maar je was in staat om ze te overwinnen. Je moest zwoegen voor je examens, maar met je klasgenoten had je veel lol. Je oma is overleden, maar je herinnert je hoe bijzonder het altijd was om bij haar te zijn, hoe de klok bij haar thuis tikte en hoe het er rook.

'Mooie her­in­ne­rin­gen', 'vroeger', 'sociale relaties', 'verlangen' en 'gemis' werden vaak genoemd

Nieuw leven

Andersom is verandering ook een trigger voor nostalgie, zegt Wildschut. Uit onderzoek blijkt dat mensen die moeilijke dingen meemaken aangeven dat ze nostalgischer zijn. Daarom zijn eerstejaars studenten in Southampton geliefde onderzoeksobjecten; het is nogal wat als je vanuit je ouderlijk huis vertrokken bent naar de campus en een nieuw leven begint.

In een van die onderzoeken verdeelde Wildschut studenten in twee groepen. Tegen de ene groep zei hij: de studietijd is een tijd waarin alles verandert, je verliest contact met je achtergrond, je identiteit gaat helemaal veranderen. De andere groep hoorde een heel andere boodschap: de studietijd is een tijd waarin je je identiteit bevestigt, waarin je je verder verdiept in dingen waarin je geïnteresseerd bent, waarin je nieuwe vrienden maakt.

De gevolgen lieten zich raden: studenten die acuut terug gingen verlangen naar hun oude leven, waren de studenten die het gevoel hadden dat alles uit mekaar viel. Of zoals Wildschut zegt: "Scenario's van discontinuïteit roepen nostalgie op."

In die zin is nostalgie een vorm van coping, een manier waarop iemand omgaat met problemen en stress. Het is een functionele emotie, zegt Wildschut; die je het gevoel geeft dat er continuïteit is in je leven. Je blikt terug en ziet welke dingen belangrijk waren. "Het geeft je een gevoel van permanentie. De wereld om me heen verandert, alles is in beweging, maar ik blijf dezelfde."

In die zin is nostalgie een vorm van coping, een manier waarop iemand omgaat met problemen en stress

Identiteit

Nostalgie gedijt niet alleen goed bij persoonlijke tegenspoed. Ook in tijden van grote maatschappelijke omwentelingen worden mensen nostalgisch, zegt Anouk Smeekes, onderzoekster aan de Universiteit van Utrecht. Ze noemt de bloei van de romantiek tijdens de industriële revolutie in de negentiende eeuw. Het verlangen naar vroeger helpt groepen te begrijpen welke aspecten van hun identiteit ze willen koesteren en behouden, legt ze uit.

Smeekes is een sociaal psycholoog die onderzoek doet naar de ervaring van nostalgie op collectief niveau: een sentimenteel verlangen naar 'die goeie ouwe tijd van ons land'. Ze bouwt voort op het werk van de inmiddels overleden Harvard-hoogleraar Svetlana Boym, die in haar boek 'The Future of Nostalgia' (2001) schreef over de idealisering van het verleden dat in werkelijkheid nooit heeft bestaan. Boym maakte een onderscheid tussen twee typen nostalgie: de reflectieve soort, een positieve kracht die ons helpt steeds weer nieuwe interpretaties van het verleden te verkennen en ervan te leren, en de 'restauratieve nostalgie', die het verleden in ere wil herstellen door een monument te maken van één versie van de geschiedenis.

Smeekes was benieuwd wat een gezamenlijk verlangen naar vroeger zou doen met het denken over verschillende groepen in de Nederlandse samenleving. In een van haar studies legde ze daarom een representatieve steekproef van de Nederlandse autochtone bevolking vragen voor als: 'Ik verlang terug naar het Nederland van vroeger'. Vervolgens peilde ze hun houding jegens de multiculturele samenleving, door vragen te stellen als: 'Ik ben tegen het feit dat moslims hoofddoekjes mogen dragen'. De link was onmiskenbaar, zegt Smeekes: mensen die zeiden dat ze nostalgie voelden waren een stuk negatiever over de aanwezigheid van etnische minderheden.

In een andere studie werkte Smeekes met twee groepen studenten. De ene groep vroeg ze terug te denken aan het Nederland van vroeger, en op te schrijven wat hen nostalgisch maakte. De andere vroeg ze om iets te schrijven over wat vorig jaar in het nieuws was geweest. Daarna moesten de studenten vragen beantwoorden over etnische groepen in de samenlevin. De studenten bij wie nostalgie was aangewakkerd, vonden dat Nederland meer toebehoort aan zijn oorspronkelijke bewoners dan aan nieuwkomers.

Mensen die moeilijke dingen meemaken geven aan nostalgischer te zijn

Riskant

Het laat zien hoe nostalgie kan werken, zegt Smeekes: "Het is riskant als politici als Trump nostalgie oproepen, omdat het de potentie heeft om mensen in het wij-zij-denken te trekken." We zijn sneller geneigd om te denken dat het verleden van onze groep beter was, als we nostalgisch terugdenken aan het cultureel homogene verleden van ons land.

Opvallend is dat Smeekes in haar onderzoeken 'de goeie ouwe tijd' niet definieerde, en dat zelfs jonge mensen aanmerkten dat ze nostalgie voelden. "Dat laat zien hoe nostalgie kan werken: het is geen rationeel argument, maar een ideaalbeeld." Mensen die dat ideaalbeeld relativeerden waren een uitzonderingen, zegt Smeekes: "Van de vijfhonderd waren er misschien tien die zeiden: 'Ik voel me niet nostalgisch, vroeger was het helemaal niet beter'."



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Nostalgie is een emotie die enorm motiverend kan werken. Logisch dat gewiekste politici er gebruik van maken

Tot in de tweede helft van de vorige eeuw stond nostalgie op de Amerikaanse lijst van aandoeningen waarvoor met name soldaten en immigranten vatbaar waren

'Mooie her­in­ne­rin­gen', 'vroeger', 'sociale relaties', 'verlangen' en 'gemis' werden vaak genoemd

In die zin is nostalgie een vorm van coping, een manier waarop iemand omgaat met problemen en stress

Mensen die moeilijke dingen meemaken geven aan nostalgischer te zijn