Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Steven Pinker: De vooruitgang is gewoontjes geworden

Samenleving

Marco Visscher

De Canadese taalkundige en psycholoog Steven Pinker (63) schreef 'Ons beter ik', over de spectaculaire afname van geweld. Onlangs verscheen 'Enlightenment Now. The Case for Reason, Science, Humanism, and Progress'. Pinker prijkt op menig lijstje van invloedrijke intellectuelen. © Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication
Interview

Als we geen waardering opbrengen voor wat de Verlichting ons heeft gebracht, zegt Steven Pinker, dan verliezen we alles wat is opgebouwd.

Wij zijn rijker, slimmer en gezonder dan onze voorouders. Ons leven is interessanter dan het hunne, ons eten gevarieerder en veiliger. We zijn fatsoenlijker. Er is meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen, en ook de kloof tussen arm en rijk is aan het dichten. En de wereld die, naar verluidt, verdoemd is? Die wereld is vrijer, schoner en vreedzamer dan ooit tevoren.

Lees verder na de advertentie

Dat moet maar eens gezegd worden, vindt Steven Pinker, de befaamde Harvard-taalkundige en psycholoog. En waar hebben we al dat moois aan te danken? Aan de pioniers van de Verlichting, stelt hij in ‘Enlightenment Now’. Leve Descartes, Spinoza, Voltaire en hun kornuiten.

De periode van de Verlichting, grofweg van halverwege de zeventiende eeuw tot aan de Franse Revolutie van 1789, werd eens door Immanuel Kant omschreven als ‘de bevrijding van de mensheid uit haar zelfverkozen onvolwassenheid’. Immers, eeuwenlang ploeterden we voort, onderdrukt door koning en kerk - en nu gingen we ineens op eigen benen staan en zelf nadenken. Dat legde de mensheid geen windeieren. Maar als we niet opletten, worden we weer terug in de tijd geworpen, waarschuwt Pinker. Hij bespeurt een aanval op alles wat in de Verlichting werd opgebouwd: van de democratie en de rede, tot aan de wetenschap en de vooruitgang.

Uw boek is strijdvaardig, maar hoe controversieel is uw standpunt eigenlijk?

“We zijn vergeten hoe uitzonderlijk het is wat de Verlichting ons heeft gebracht. De vooruitgang is gewoontjes geworden. Maar het ís niet vanzelfsprekend dat er bij ons schoon water uit de kraan komt, dat ons afval keurig wordt gesorteerd, dat het buiten op straat veilig is, dat er behandelingen beschikbaar zijn als we ziek worden, dat we kunnen meebeslissen over het bestuur van het land waar we wonen, en dat mensen niet langer worden gedwongen om te vechten in het leger.”

U wilt vooral dankbaarheid tonen?

“Ik wil de vruchten van de Verlichting inzichtelijk maken, maar ook aanvoeren dat de waarden uit die periode nog altijd onmisbaar zijn voor verdere vooruitgang.”

Er zijn anders ook negatieve kanten: milieuschade, individualisering, het knagende gemis van een groter geheel...

“Vindt u dat allemaal echt zo negatief? Milieuschade is geen weeffout van ontwikkeling, maar een tijdelijk neveneffect van het uiterst positieve feit dat we steeds meer energie gebruiken waarmee we ons welzijn verbeteren. Dat we klagen over individualisering is het gevolg van de invoering van individuele rechten tijdens de Verlichting: een verademing ten opzichte van de tijd waarin het individu werd opgeofferd in oorlog en verovering. En hoewel ik het belangrijk vind dat we ons kunnen wijden aan iets wat groter is dan wijzelf, zie ik geen morele waarde in een zoektocht naar een mythische godheid, die vaak geen respect heeft voor waarheid of tolerantie.

We zijn vergeten hoe uitzonderlijk het is wat de Verlichting ons heeft gebracht. De vooruitgang is gewoontjes geworden

“Sterker, het zijn juist instituties die ontstonden tijdens de Verlichting - democratie, vrije markt, rechtspraak, wetenschap - die in dienst staan van het algemeen nut, niet het eigenbelang. Zo ontstaat een correctie op onze individuele tekortkomingen, opdat de samenleving kan floreren. De Verlichting gaat om het scheppen van de juiste voorwaarden om vooruit te komen. We hebben een onderzoekende geest nodig die problemen in een open debat bespreekt en zo oplossingen voorstelt, waarvoor we publieke steun winnen en waarvan we de beste kunnen uitproberen.”

In 75 grafieken op 528 pagina’s toont Steven Pinker onvermoeibaar de vooruitgang. Eeuwen bleef de omvang van onze economieën gering en stabiel, tot die vanaf omstreeks 1800 in steeds meer landen vertwintig- of zelfs vervijftigvoudigden. We bleven langer leven: waar het wereldgemiddelde eeuwenlang rond de 30 jaar schommelde, is dat opgeklommen tot boven de 70. Sinds we betrouwbare IQ-metingen hebben, schoot het gemiddelde omhoog: in Europa met bijna 30 punten in de laatste eeuw, in Azië met wel 35 punten sinds 1950.

Ook over een kortere periode zien we vooruitgang. In de laatste veertig jaar nam de ontbossing sterk af, telden we flink minder olielekken en is de uitstoot van vijf belangrijke vervuilende stoffen in de VS afgenomen, terwijl bevolking, economie en energieverbruik toenamen. Zelfs het aantal vlieg- tuigongelukken nam in die periode sterk af (van vijf tot zes doden per miljoen passagiers tot 0,2 per miljoen in afgelopen jaren), terwijl de vrije tijd verder toenam: voor vrouwen met zes uur per week, voor mannen met wel tien uur.

Met zoveel opeengepakt goed nieuws roeit Pinker tegen de stroom in, op een rivier die kolkt van de onheilstijdingen.

Optimisme gaat vaak door voor oppervlakkig en naïef. Vreest u dat u zulke kwalificaties over zichzelf afroept?

“Niet echt. Mijn pleidooi voor optimisme is juist gebaseerd op data.”

Waarom wordt er zo neergekeken op optimisme?

“Wij mensen hebben een natuurlijke neiging om pessimisme hoger te waarderen. Dat heeft vermoedelijk een evolutionair nut: wie op z’n hoede is voor een sluipmoordenaar heeft meer kans op overleving. Daarom onthouden we vervelende ervaringen beter dan leuke. Onze angst om iets te verliezen is groter dan onze vreugde om iets te bereiken. We hebben meer woorden voor negatieve dan positieve emoties. Zodoende slaan we experts die wijzen op problemen, op fouten en tekortkomingen, hoger aan. Uit studies weten we dat kritische commentatoren en recensenten intelligenter en serieuzer worden beoordeeld dan hun vakgenoten die lovende woorden gebruiken.”

Als pessimisme zo’n nut heeft, is uw uitgesproken optimisme over de vooruitgang dan niet gevaarlijk?

“Je hebt een optimale hoeveelheid pessimisme: genoeg om mensen problemen op te laten lossen, maar niet zoveel dat ze gaan denken dat er toch niets meer aan te doen is.”

Die malaise is met 24 uur per dag nieuws alom aanwezig?

“Absoluut. Het is een juiste neiging van journalisten om problemen op te sporen, maar daardoor wordt hun nieuws makkelijk tot een bewijs dat we naar de gallemiezen gaan. Iedere opleving van geweld of ieder beetje milieuvervuiling in een uithoek van onze planeet kan ons idee bevestigen dat de wereld fundamenteel ziek is en ernstig in verval raakt. Dat idee is zonder meer onjuist.

“Het lijkt me juister om te erkennen dat conflicten en tegenslagen bij het leven horen, dat de menselijke natuur ons hierop voorbereidt en dat we zijn uitgerust met een talent om onder de juiste voorwaarden problemen te herkennen en op te lossen. Wanneer we zo’n houding aannemen, zien we de wereld positiever.”

Onze economie groeit, steeds meer landen worden een democratie. Wetenschappers zijn de nieuwe priesters... Hoezo is het tijd om op te komen voor de vooruitgang?

“Vaak blijft het bij mooie woorden. Neem onze houding tegenover democratie, een cruciale uitvinding uit de Verlichting. Iedereen zegt de democratie te waarderen, maar intussen is er sprake van een ongekende aanval op onze burgerrechten, waaronder de persvrijheid en de vrije meningsuiting. Dan bedoel ik niet alleen landen als Rusland, Turkije en Venezuela, waar de overheid critici opsluit. Ik bedoel ook de VS en delen van Europa, waar autoritaire populisten de democratie, de wetenschap en maatschappelijke organisaties terugdringen. Intussen stellen intellectuelen dat het volk bestaat uit irrationele, emotionele wezens die niet in staat zijn om mee te beslissen over complexe zaken.

“En zo liggen alle Verlichtingsidealen onder vuur. Veel mensen betwijfelen of we wel zo’n vooruitgang hebben geboekt en koesteren een zekere nostalgie. Er is veel nadruk op de neveneffecten van groei en ontwikkeling. Het blinde vooruitgangsgeloof en de koele, rationele blik van wetenschappers zou verantwoordelijk zijn voor alles, van het kolonialisme en racisme tot aan de Holocaust. Het humanisme wordt al even zwaar bekritiseerd, zowel door gelovigen die menen dat je niet moreel kunt zijn tenzij je gelooft in God, als door romantici die menen dat het welzijn van de planeet voorrang verdient boven de urgente behoeften van onze medemens, waardoor weinig steun is voor echte economische groei in ontwikkelingslanden.”

Dat we ooit in harmonie met de natuur leefden, is groene kul

Hoe verklaart u deze nieuwe aanval op de Verlichting?

“Er zit iets in de menselijke natuur wat zich altijd zal verzetten tegen de waarden uit de Verlichting. Die zijn namelijk niet bijster intuïtief en ze kunnen alleen tot bloei leiden in een open samenleving met waardering voor argumenten. Het is veel makkelijker voor de menselijke soort om te vervallen in tribalisme, een stammenstrijd, en in magisch denken over natuurlijke krachten. Zulke opvattingen zijn vooral verleidelijk voor mensen die zich achtergesteld voelen en niet kunnen meekomen in de modernisering. Het is niet toevallig dat populisten hun aanhang vinden in een demografische groep die ouder, lager opgeleid en minder stedelijk dan gemiddeld is.”

Milieubewuste burgers zijn juist jong, hoog opgeleid en stedelijk. Toch schaart u hen eveneens onder de groep die een aanval pleegt op de Verlichting. Waarom?

“Ik heb geen kritiek op het beschermen van het milieu, maar wel op de romantiek die eromheen hangt. Terechte zorgen om het milieu hebben bij een fanatieke groep geleid tot een groene dogmatische ideologie waarin de mens wordt gezien als slecht: ooit leefden we in harmonie met de natuur, maar we hebben gezondigd. Daarom moeten we de moderne verworvenheden afzweren en terugkeren naar een radicaal eenvoudiger leefwijze.”

Maakt u er zo niet een karikatuur van?

“In brede lagen van de milieubeweging zie ik weinig waardering voor modernisering, terwijl juist modernisering helpt om beter voor het milieu te zorgen. Immers, welvaart biedt de financiële ruimte om vervuiling tegen te gaan en te voorkomen, stimulering van technologische innovaties kan de natuur ontzien en druk vanuit de samenleving kan leiden tot verstandige regulering. Ik erken dat er spanningen zijn tussen economische ontwikkeling en milieubescherming, maar in de afgelopen veertig jaar hebben we in het Westen gezien dat het mogelijk is beide te realiseren.”

Omdat leiders geneigd zijn hun macht te misbruiken, zijn er in ons politieke stelsel beperkingen ingebouwd

Hoe zouden we volgens u een meer verlicht tijdperk moeten inluiden?

“Door het ontwikkelen van een beter historisch bewustzijn. Dan beseffen we beter hoe vreselijk zwaar, armoedig en gewelddadig het leven was in veruit het grootste deel van de geschiedenis. En we hebben een besef van onze feilbaarheid nodig, zoals het waanidee dat wijzelf deugdzaam en correct zouden zijn, en anderen slecht en onwetend.

“Laten we ons bovenal realiseren dat we niet voor niets allerlei instituties hebben opgezet om onze beperkingen te omzeilen, en om de vooruitgang aan te wakkeren. Omdat sommigen een ander valselijk beschuldigen, moeten we aanklagers niet per se geloven - daarom is er rechtspraak. Omdat leiders geneigd zijn hun macht te misbruiken, zijn er in ons politieke stelsel beperkingen ingebouwd, zodat ze zich niet tot tiran kunnen ontplooien. Laten we zulke instituties, die goed werken, koesteren.”

Steven Pinker
Enlightenment Now.
The Case for Reason, Science, Humanism, and Progress
Viking; 528 blz. € 18,99

Lees ook: De contra-Verlichting is weer terug

Het is de grote leugen van deze tijd, zegt P.C.Hooft-laureaat Bas Heijne: de burger zien als klant en hem laten geloven dat hij alles kan krijgen wat hij wil. ‘Daar krijg je boze mensen van.’

Deel dit artikel

We zijn vergeten hoe uitzonderlijk het is wat de Verlichting ons heeft gebracht. De vooruitgang is gewoontjes geworden

Dat we ooit in harmonie met de natuur leefden, is groene kul

Omdat leiders geneigd zijn hun macht te misbruiken, zijn er in ons politieke stelsel beperkingen ingebouwd