Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Religie zonder politiek was onmogelijk voor Jan van Drie (1932-2018), de rode dominee van Oss

Samenleving

Rob Velthuis

Jan van Drie © Rob Velthu001
Naschrift

Uit zijn jeugd in Nijkerkerveen herinnerde hij zich dat moeder regelmatig in en om het huis een hoofddoek droeg. En hadden vrouwen die naar de kerk liepen geen hoedje op? Het ging tegen elke logica van Jan van Drie in dat moslima's op dat gebied werden gediscrimineerd.

Zo was het ook met onverdraagzaamheid. Jan werd antirooms-katholiek en antisocialistisch opgevoed, maar verzette zich daartegen.

Lees verder na de advertentie

Als dominee en later tijdens zijn emeritaat was het zijn levensdoel om mensen van verschillende culturen, rassen en overtuigingen met elkaar te verbinden en uitsluiting door armoede te voorkomen. Soms ging hij protesterend tegen onrecht de barricaden op of waren zijn preken gelardeerd met politieke uitspraken. Als hem daarom na een dienst de hand werd geweigerd, dan moest dat maar zo zijn. Religie zonder politiek was onmogelijk, de Bijbel stond niet op zichzelf. In Oss stond hij mede door zijn lidmaatschap van de SP bekend als de rode dominee. Lezers van Trouw en het Brabants Dagblad kenden hem van de onophoudelijke stroom ingezonden brieven waarin hij zich afzette tegen maatschappelijke en religieuze misstanden.

Toen in Hebron militairen iedereen van de straat stuurden, weigerde Jan

Jan was de oudste in een gereformeerd arbeidersgezin met vier kinderen. Zijn vader had zich als arbeider bij de Nederlandse Heidemaatschappij opgewerkt tot opzichter. Ofschoon de kerk werken op zondag niet toestond, zag Jan dat zijn vader dan van zijn werkgever toch opdrachten kreeg. Dat wekte verzet op tegen een dwingende hiërarchie van baas versus arbeider. Tijdens het luisteren naar de dominee kreeg Jan zo'n grote belangstelling voor theologie, dat hij op zijn vijftiende besloot dat werk ook te gaan doen, ofschoon dat niet vanzelfsprekend was. Het was voor zijn vader niet makkelijk om de studie te betalen. Jan kon naar Kampen, waar alleen theologie werd onderwezen. Hij koos voor de VU in Amsterdam, waar hij als lid van de studentenvereniging een grote verscheidenheid aan studenten ontmoette. Alleen het kerkelijke was hem te eenzijdig, breed en ruim denken zat er vroeg in.

Jan van Drie groeide op in Nijkerkerveen. © Rob Velthu001

In 1954 ontmoette hij tijdens een toneelavond zijn geliefde Corrie Meijer. Van een huwelijk kwam het pas in 1960 na een lange verloving. Jan kreeg pas toestemming van zijn vader toen hij zijn diploma had gehaald en de kost kon verdienen. Ze gingen in die periode op reis dankzij een vakantiebaantje van Jan als reisleider bij de Christelijke Reisstichting. Hij kreeg per week 35 gulden zakgeld en huldigde het standpunt dat hij als reisleider bij het drinken werd vrijgehouden. Voor een dubbel 'inkomen' combineerde hij twee reizen: Corrie kwam voor de tweede week de volgende groep brengen.

Decennia later in Israël - hij had zich opgeworpen als reisleider - moest hij door medereizigers tegen zichzelf in bescherming worden genomen. Toen in Hebron militairen iedereen van de straat stuurden, weigerde Jan, die niet veel op had met de Israëlische politiek ten aanzien van de Palestijnen. Waarom moest hij weg, hij was toch gast? Het typeerde de vasthoudendheid waarmee hij zijn opvattingen verdedigde en anderen van de juistheid daarvan probeerde te overtuigen.

Met hun huwelijk moest Corrie haar baan als hoofd van een kleuterschool in Utrecht opgeven. Vanuit een bruisend stadsleven werd ze de vrouw van dominee Van Drie in het dorpsleven van 's Gravenmoer, een protestantse enclave te midden van rooms-katholieken. In die omgeving begon Jan contacten te leggen tussen verschillende geloven. Samen met een monnik van de Paulus Abdij, het klooster van de Benedictijnen in Oosterhout, zette hij een religieuze gespreksgroep op. Tijdens felle discussies stonden de groepen soms lijnrecht tegenover elkaar, maar kregen vooral wederzijds begrip.

Na vier jaar kreeg Jan als bouwpastor in de toen piepkleine groeigemeente Leiderdorp de opdracht een kerk te bouwen voordat de wijken eromheen waren verrezen. Zijn oudste, destijds vierjarige dochter Aline legde de eerste steen. Nieuwe bewoners zaten nog tussen de onuitgepakte verhuisdozen, of dominee Van Drie belde al voor een kennismaking aan. Die periode kenmerkte zich door een omslag in de theologie die Jan in hoge mate boeide. Met name de ideeën van de theologen Berkouwer en Kuitert spraken hem aan. Al die belangwekkende vragen die opwelden: hoe zit het met het ontstaan van de aarde? Hoe letterlijk moet de Bijbel worden genomen? De een vond die vragenstellers Godloochenaars, anderen herkenden wat zij altijd hadden gedacht. Jan ging daarin mee. Hij nodigde Kuitert, van wie hij alle publicaties las, uit in de Scheppingskerk die nooit zo vol had gezeten.

Als dominee werkte Van Drie in 's Gravenmoer, Leiderdorp, Delft en Den Bosch. © Rob Velthu001

Later, tijdens zijn periode in Den Bosch, nodigde hij voor discussies over een nieuw thema als het homohuwelijk homo's uit voor zijn dienst. Over God schreef hij in zijn laatst gepubliceerde brief in Trouw van 19 september 2017: "Van Harry Kuitert heb ik geleerd dat verbeelding als het over God gaat positief is. Ik weet niet of God bestaat, maar ik verbeeld mij dat hij bestaat. Meer kan ik niet over God zeggen en ik wil het ook niet. Genoeg is genoeg."

In zijn gedrevenheid vond hij soms dat andere predikanten er de kantjes vanaf liepen

Van 1969 tot 1978 viel er veel druk van het gezin toen Jan studentenpredikant in Delft werd. Corrie voelde zich de vrije vrouw van weleer die de politiek (ARP) weer in ging. Zeker in een kleine gemeenschap, maar ook later in Den Bosch, voelde het alsof het gezin bezit was van de gemeente. Te pas en te onpas kwamen mensen aan de deur met hun problemen, of Jan haalde mensen in moeilijkheden een weekeinde in huis. De telefoon werd altijd opgenomen, ook 's nachts. In Den Bosch begon Jan het Inloopschip, een opvang voor dak- en thuislozen. Daarbij stak hij de handen uit de mouwen, met toiletten schoonmaken, boterhammen klaarmaken en zelfs Sinterklaas spelen.

Dingen doe je niet zomaar, je gaat er voor. Bergwandelingen maken was daarvan een voorbeeld. Ook dan kon hij veeleisend zijn voor zijn gezin: doorlopen, weinig pauzeren, niet zeuren. Er was maar één doel, het bereiken van de top waardoor hij dicht bij de hemel was en tegelijkertijd genoot van het uitzicht op het dal. Terugkeer naar het dal was van belang om daar handen en voeten te geven aan het evangelie, een van de stokpaardjes in zijn preken.

Lezen van romans was zonde van zijn tijd, die kon hij beter steken in publicaties over theologie en nieuwe thema's. Met nieuwe kennis kon hij zijn preken onderbouwen. Voor elke gelegenheid schreef hij een nieuwe, die hij ter discussie eerst aan Corrie voorlegde. Aan het slot kwamen de 'tussen haakjes', vragen aan zijn toehoorders om het gezegde nog eens te overdenken. In zijn gedrevenheid vond hij soms dat andere predikanten er de kantjes vanaf liepen. Dan was een onderwerp naar zijn zin niet genoeg uitgediept, dat liet hij ze weten ook. Gesprekken gingen niet over koetjes en kalfjes, het moest ergens over gaan.

Na zijn emiritaat verhuisde Van Drie naar Oss waar hij zich inzette voor de SP. Door de SP werd hij beloond met een Rode Os. © Rob Velthu001

Tot verbazing van aangetrouwden werd binnen het gezin altijd gediscussieerd. Toen hij met emiraat ging, verhuisde hij met Corrie in 1997 naar Oss om zijn opvolger niet voor de voeten te lopen. Hij dreigde in een diep gat te vallen en bleef daarom onvermoeibaar als gastpreker actief en werd in Oss voorzitter van de Raad van Kerken. Jan had uit protest tegen het 'duivelse' wapenbeleid van premier Lubbers in 1981 bedankt voor het CDA, en toog met gezin en vrienden naar Amsterdam voor de demonstratie 'Kernwapens de wereld uit'.

In Oss sloot hij zich aan bij de SP, waar hij in solidariteit en menswaardigheid dezelfde drijfveren vond. Tweemaal was hij lijstduwer op de verkiezingslijst, al was hij meer theoloog dan politicus. Voor dat laatste was hij te recht door zee, het diplomatieke spel lag hem niet. Toen medicijnenfabrikant Organon in 2007 werd verkocht, zette hij in de aanpalende Jozefkerk een sociaal spreekuur op voor de bedreigde werknemers, maakte zich met de Raad van Kerken sterk voor een goed sociaal plan en zette samen met de SP een protestmars op. Dat laatste, typerend voor zijn strijdlust, deed hij ook toen het ziekenhuis in Oss dreigde te verdwijnen.

Gesprekken gingen niet over koetjes en kalfjes, het moest ergens over gaan

In zijn zoeken naar verbinding tussen verschillend denkenden, werd Jan in Oss voorganger in de dialoog met moslimgroeperingen. Met schoolprojecten betrok hij de jeugd daarbij, zoals met bezoeken aan verschillende heilige huizen en uitleg over de betekenis ervan. Ook zocht hij naar praktische manieren waarop kerken konden bijdragen aan zorg en mantelzorg.

Altijd was de rode draad in zijn denken en handelen solidariteit, ook toen hij met het afnemen van zijn gezondheid brieven aan kranten ging schrijven om zijn stem te laten horen. Hij schreef over zijn afschuw van Wilders, armoede die uitsluiting veroorzaakt, het perspectiefloze van levenslange gevangenisstraffen, het falende nederzettingenbeleid van Israël. Of over zelfbeschikking: "Het recht om te sterven om welke reden ook - dat behoeft geen ondragelijk of uitzichtloos lijden te zijn, maar kan ook aan de orde zijn bij aftakeling, eenzaamheid of een voltooid leven - is de essentie van zelfbeschikking. Dat is een menselijk recht."

Jan van Drie werd op 15 juli 1932 geboren in Nijkerkerveen en overleed op 6 juli 2018 in Oss.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende en minder bekende mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl of stuur een brief naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam.

Eerder verschenen naschriften zijn hier terug te lezen.

Deel dit artikel

Toen in Hebron militairen iedereen van de straat stuurden, weigerde Jan

In zijn gedrevenheid vond hij soms dat andere predikanten er de kantjes vanaf liepen

Gesprekken gingen niet over koetjes en kalfjes, het moest ergens over gaan