Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Politiek, zelfs voor politici complexe materie

Samenleving

Mark van Vugt

Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU. © X
Hoofdzaak

Ondanks het reces was het een drukke zomer in politiek Nederland. 

Het integratieverhaal van Blok, de naderende brexit en de afschaffing van de dividendbelasting hielden de gemoederen flink bezig. Dat is opmerkelijk, omdat algemeen bekend is dat burgers over geringe politieke kennis beschikken.

Lees verder na de advertentie

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat de meesten van ons de politiek maar moeilijk te volgen vinden. Bovendien zijn onze politieke opvattingen vaak inconsistent. We laten onze mening beïnvloeden door triviale zaken zoals hoe politici er op tv uitzien en of ze overtuigend een vraag van een journalist beantwoorden.

Chimpansees

Zelfs politici vinden de materie complex. Ex-minister van financiën Dijsselbloem gaf onlangs toe dat hij eigenlijk maar bar weinig snapte van de oorzaken van de eurocrisis en gewoon maar wat begon te doen in de hoop dat het effect zou sorteren (een soortgelijk geluid kwam eerder van ex-minister Wouter Bos).

Als we de politiek door een evolutionaire bril bekijken is deze onkunde niet verwonderlijk. De mens heeft altijd aan politiek gedaan, al sinds er voedsel verdeeld moest worden, maar die politiek was kleinschalig en overzichtelijk. Men kende elkaar van haver tot gort en wist donders goed of iemand een betrouwbare coalitiepartner was of een persoon die je beter kon mijden. 

De mens heeft honderdduizenden jaren politiek bedreven zoals chimpansees dat nog steeds doen: je sluit verbondjes met elkaar en hoopt dat jouw partij de sterkste is.

Als je studenten een paar uur laat vasten en je geeft ze dan een politieke vragenlijst, blijken ze so­ci­a­lis­ti­scher te scoren

Om deze kleinschalige politiek te kunnen bedrijven, past ons brein simpele heuristieken toe, zoals 'deze persoon is daadkrachtig, dus het zal wel een goede leider zijn'. Deze heuristieken zijn perfect aangepast aan onze oeromgeving, maar kunnen ons op het verkeerde been zetten bij complexe, moderne politieke problemen. 

Een voorbeeld uit ons eigen onderzoek is de voorkeur die we nog steeds blijken te hebben voor leiders met een brede kaaklijn. Laat je mensen kiezen tussen politieke kandidaten met een vergelijkbaar cv, dan kiezen ze meestal voor de mannelijke leider. In de oertijd was dat handig omdat de meeste conflicten beslist werden op basis van fysieke kracht. Dat is echter allang niet meer zo en de meest effectieve leiders zijn degenen die sociaal het handigst zijn.

Onderzoek van Deense politieke wetenschappers laat zien dat je denken over welvaartsverdeling mede wordt bepaald door je eigen fysieke gestalte. Sterke mannen blijken tegen welvaartsdeling als ze zelf rijk zijn, maar zijn er juist voor als ze arm zijn. Ook de invloed van honger op politieke keuzes mag niet onderschat worden. 

Als je studenten een paar uur laat vasten en je geeft ze dan een politieke vragenlijst, blijken ze socialistischer te scoren, terwijl een groep die net heeft gegeten liberaler scoort. Tot slot wordt de vraag wie er steun verdient in een samenleving nog steeds bepaald door oeroude instincten: mensen hebben meer over voor zieke mensen dan voor mensen die werkloos zijn, ook al is dat buiten hun eigen schuld om.

Politieke kennistest

Als het gaat om complexe kwesties worden burgers en politici dus nogal eens op het verkeerde been gezet, wat best gevaarlijk kan zijn. Zo hebben we een diepgewortelde behoefte aan een sterke leider en volgen we autoriteiten vaak blind. We kunnen met onze simpele breinen feit en nepnieuws dat media en politici verspreiden, moeilijk van elkaar onderscheiden.

De vraag is wat je als samenleving aan deze politieke 'mismatch' kunt doen. Bewustwording kan helpen. Amerikaanse onderzoekers ontdekten dat mensen die veel tv kijken hun oordeel over politieke leiders meer laten bepalen door het uiterlijk van politici dan door de inhoud. Voor je een stempas afgeeft, zou je mensen kunnen verplichten een politieke kennistest te behalen. 

We kunnen ook de politiek kleinschaliger aanpakken om die beter te kunnen vatten. Meer aandacht voor gemeentepolitiek ligt voor de hand, omdat die persoonlijk relevanter is en wordt bedreven door mensen die we persoonlijk kennen. Ten slotte zou een verbod op het professionele gebruik van sociale media door politici wenselijk zijn, want wie jou in 140 tekens probeert te overtuigen van een politiek standpunt, liegt hoogstwaarschijnlijk.

Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU, schrijft een column over opvallende aspecten van menselijk gedrag. Lees hier eerdere columns.

Deel dit artikel

Als je studenten een paar uur laat vasten en je geeft ze dan een politieke vragenlijst, blijken ze so­ci­a­lis­ti­scher te scoren