Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Op dit festival bestaat geen onderscheid tussen oud en jong

Samenleving

Henk Steenhuis

Senioren krijgen hiphoples. © romi tweebeeke
Interview

Ouderen bestaan niet. Volgens dat principe organiseert filosoof Martijn van Oorschot een festival waarmee hij alle cliché's over ouderen aan gort wil slaan.

Waarom een speciaal festival over ouderen? Krijgen ouderen geen aandacht genoeg? "Ze krijgen constant aandacht", zegt Van Oorschot, die antropoloog en filosoof is. "Maar alleen als ouderen, als aparte groep, niet als mensen. Daarom stellen we ons op het festival en het congres de komende dagen de vraag: "Hoe zou een maatschappij eruit zien waarin het onderscheid tussen oud en jong niet bestaat?"

Lees verder na de advertentie

Sprekers zijn onder meer Hedy d'Ancona, Boris van der Ham, René ten Bos, Sylvana Simons, Anja Meulenbelt, Jacobine Geel en Denker des Vaderlands René ten Bos. Van Oorschot: "Kunst, politiek, filosofie, alles door elkaar heen. En dwars door alle leeftijden. O nee, de ANBO, de bond voor ouderen doet niet mee. Zij lieten mij weten dat onze toon hen niet beviel."

Van Oorschot deed uitgebreid internationaal onderzoek naar de betekenis van oud zijn. "We staan voor een wereldwijde demografische verandering die nog nooit eerder is voorgekomen. Langzaam maar zeker wordt een flink deel van de wereldbevolking ouder dan 55. De verdubbeling van de wereldbevolking komt grotendeels op rekening van het ouder worden van die wereldbevolking. Men verwacht dat het aandeel oploopt tot meer dan 35 procent van de wereldbevolking. We worden ouder en blijven langer vitaal. Daardoor zien we overal veranderingen optreden: in de beeldcultuur, geluidscultuur, in zingeving, in economie, in zorg, in samenlevingsvormen, in het straatbeeld, in - noem maar op."

'Onze maatschappij is helemaal ingericht op jongeren'

Als je dit constateert is het toch bizar een festival te organiseren rondom het concept 'ouderen bestaan niet?'

Van Oorschot: "Waarom? Ik ontken de demografische verandering niet. Ik heb er juist onderzoek naar gedaan. En daaruit komt naar voren dat ons idee van ouderdom erg cultureel bepaald is. Wij zien alleen de buitenkant en die buitenkant bepaalt hoe er met ouderen wordt omgegaan."

"In Cambodja zijn ouderen een noodzakelijk onderdeel van het huishouden. In Bolivia zijn ze een actief onderdeel van de gemeenschap. En in westerse liberaal-kapitalistische landen? Ik zit geregeld met een bankdirecteur om de tafel. Voor hem zijn gepensioneerden geen mensen met zingeving, doelen, talenten, taken, functies, frustraties, wensen, vragen maar óf een kostenpost óf een interessante doelgroep waaraan hij geld kan verdienen. 'Als jij in de maatschappij wilt staan,' zeg ik tegen hem, 'moet je de wijken in, gesprekken voeren en ontdekken wat mensen echt willen en daar beleid op maken'."

En dan doet die directeur dat?

"Nee, hij moet eerst anders leren kijken naar hetzelfde."

Hoe leer je dat?

"Anders naar ouderen leren kijken, is cultureel gezien ingrijpend. Hoe werkt dat? Een sterk voorbeeld is het zwartepietendebat. Nog maar een paar jaar geleden vierden wij in volstrekte onschuld Sinterklaas, met als symbolen een witte oude man met een lange witte baard en een tabberd en zijn knecht zwarte piet met bijbehorende pofbroek. Totdat een kunstenaar, Quincy Gario, iets zichtbaar maakte. Het was een blanke man die duidelijk de baas was en een zwarte knecht. Geen twijfel mogelijk. Zwarte piet was als kind-slaaf begonnen, en het hele festijn was een bevestiging van het slavenverleden van Nederland.

Op een andere manier kijken naar hetzelfde is een gave die maar weinigen bezitten en is een belangrijke stap in grote omwentelingen. Meestal zijn het kunstenaars die ons anders leren kijken. Daarom werken we op het festival ook nauw samen met kunstenaars, zij wijzen ons de weg. Dankzij het kijken van Quincy, hebben we nu roetpieten en kunnen we zeggen dat er in het gedrag wat veranderd is, ondanks alle bezwaren van mensen die vonden dat je van onze zwarte piet af moest blijven."

Bij het zwartepietendebat wijzen we naar het slavenverleden. Waar komt onze huidige blik op ouderen vandaan?

"Ons beeld van ouderen is gebaseerd op de demografische piramide van vroeger: veel jongeren, en een enkele oudere van boven de negentig. We kenden weinig voorbeelden van ouderen. Die piramide verandert, is bijna een rechthoek aan het worden. We krijgen nu veel meer, en dus ook heel andere ouderen te zien. Dat maakt het mogelijk een divers beeld van ouderen te vormen. Toch is er nog nauwelijks onderzoek gedaan naar de ontwikkelingspsychologie boven de 65."

'Hoe zou de maatschappij eruitzien als we het verschil tussen ouderen en jongeren niet meer maken?'

Als we anders leren kijken, wat zien we dan?

"Dat onze maatschappij helemaal is ingericht op jongeren. Neem de kunstwereld, de Prix de Rome, de belangrijkste kunstprijs van Nederland, wordt een keer per twee jaar uitgereikt aan een talentvolle beeldend kunstenaar onder de veertig jaar. Wil je echt meetellen dan moet je op jonge leeftijd de rit de passage van zulke prijzen gepasseerd zijn, anders is het te laat. Maar wat als jij pas op je vijftigste ontdekt waar je talenten liggen?

Neem de wetenschap. Mijn oom Wijnand studeert nog aan de universiteit, hij is 87. Hoe kijkt de universiteit naar hem? Als een melkkoe. Goed, mijn oom zal geen Rimbaud meer worden, maar waarom zou hij geen bruikbare inzichten kunnen leveren voor de wetenschap? We hoeven hem toch niet per se te zien als een hobbyist?

"Neem de gezondheidszorg. Ouderenzorg groeit de pan uit. Rinnooy Kan, hoogleraar economie en bedrijfskunde aan de Universiteit van Amsterdam, waarschuwde de neo-liberale achterban dat daarmee de kosten voor zorg van ouderen de pan uit rezen en dat het tijd werd de verzorgingsmaatschappij goedkoper in te richten. De ouderen als kostenpost. Het systeem maakte een kapitale fout. De definitie die gebruikt wordt, is gebaseerd op een eeuwenlange traditie waarin spreekwoorden als 'ouderdom komt met gebreken' en denigrerende kwalificaties als 'oude besjes' of 'vieze ouwe man' onweerlegbaar waren. Terwijl iedereen weet dat het hele leven met gebreken komt en niet zozeer de ouderdom alleen."

"Wij denken dat mensen altijd kwetsbaar zijn, soms zijn ze ziek, soms niet. Dat is niet aan leeftijd gebonden. Tuurlijk, in stand gehouden door de techniek worden mensen ouder, en komen ze toe aan kwalen die vroeger op jonge leeftijd niet voorkwamen. Mijn opa overleed relatief jong aan een zwak hart, terwijl ik eraan geopereerd kan worden. Maar ook baby's en jongeren lijden aan hartkwalen. Indianen keken compleet anders naar ziekte en gezondheid. Als jij niet meer voor jezelf en anderen kon zorgen, trok je je terug. Ik kan niet meer, ik ga weg, ongeacht leeftijd."

U zou willen dat we zo naar kwetsbaarheid kijken?

"Onszelf loskoppelen van leeftijd, dat gaat te ver. Maar het beeld van kwetsbaarheid dat indianen hebben, kan ons wel veel leren. Als je anders leert kijken, ga je daarna iets anders doen."

"Behalve door te kijken naar andere interpretaties van kwetsbaarheid en zelfredzaamheid kunnen we ook andere vragen leren stellen. Hoe is het om van middelbare leeftijd te zijn en te zien hoe mensen na hun veertigste al als irrelevant voor de arbeidsmarkt worden beschouwd, en dan te weten dat je misschien nog vijftig jaar zal leven. Wat doet dat met de zingeving voor mensen? Hoe komt het dat ouderen 'gespikkeld' willen wonen, tussen anderen van alle kleur en achtergrond en leeftijd, maar het aanbod er steeds meer op is gericht dat ze naar zones moeten, speciaal voor ouderen? Hoe is het om oud te zijn en je als irrelevant oudje verzekerd te weten van een cursus punniken voor gevorderden of mee te doen aan een initiatief van het breien van vesten die dan verkocht worden om het initiatief te bekostigen? Kan het anders? Die vragen stellen we op het festival. En eigenlijk komt het neer op één vraag: hoe zou de maatschappij eruitzien als we het verschil tussen ouderen en jongeren niet meer maken?"

Een van de sprekers op het festival is Denker des Vaderlands, René ten Bos.

"Gaat het over ouderdom, dan citeer ik graag een uitspraak die aan de Oostenrijkse filosoof Wittgenstein wordt toegeschreven: 'Als je onder eeuwigheid niet oneindige tijdsduur, maar ontijdelijkheid verstaat, dan leeft hij eeuwig die in het heden leeft.' Kijk je zo aan tegen ouderdom, dan gaat het niet over leeftijd maar over levensinstelling. Zo lang je leeft, ten minste aanwezig in het nu leeft, ben je niet oud. Het citaat van Wittgenstein is bekend, minder bekend is het vervolg: "Ons leven is even eindeloos als ons gezichtsveld grenzeloos is." Wie zijn leven jong laat begrenzen, is jong oud. Wie dat niet doet, blijft jong."

Festivalofolderpeople.nl, 17 en 18 oktober, ZIMIHC Theater Zuilen

Deel dit artikel

'Onze maatschappij is helemaal ingericht op jongeren'

'Hoe zou de maatschappij eruitzien als we het verschil tussen ouderen en jongeren niet meer maken?'