Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nobelprijswinnaar en verstokt communist Zjores Alfjorov (1930-2019) stond aan de basis van de computer

Samenleving

Geert Groot Koerkamp

Zjores Alfjorov © AFP
Naschrift

Voor natuurkundige en Nobelprijswinnaar Zjores Alfjorov was er een leven voor en na de teloorgang van de Sovjet-Unie. 

"Mijn humeur is verpest op 19 augustus 1991, en dat is nadien nooit meer goed gekomen", zei hij daarover. Op die bewuste dag zetten conservatieve communisten Sovjetleider Michail Gorbatsjov op een zijspoor en verschenen er tanks in de straten van Moskou, een drieste poging het tij van de hervormingen te keren en de wankelende Sovjetstaat terug in het gareel te krijgen. Het plan mislukte en binnen enkele maanden was het land uiteengevallen in vijftien onafhankelijke staten.

Lees verder na de advertentie

Alfjorov voelde het einde naderen, die 19de augustus. "Mijn grootste persoonlijke tragedie was de ineenstorting van de Sovjet-Unie", herhaalde hij sindsdien meer dan eens. Bovenal ging hem het lot ter harte van tientallen miljoenen mensen die van de ene op de andere dag vreemdeling werden in eigen land. Maar ook de teloorgang van het communistische systeem waarin hij een rotsvast vertrouwen had viel hem zwaar.

Op dat moment was de 61-jarige Alfjorov al een van de meest gevierde natuurkundigen van zijn land. Hij genoot in wetenschappelijke kring wereldwijde bekendheid door baanbrekend onderzoek in de jaren zeventig dat de ontwikkeling mogelijk maakte van computers, mobiele telefoons, satellietcommunicatie en cd-spelers. In 2000 kreeg hij er samen met zijn Amerikaanse collega's Herbert Kroemer en Jack Kilby de Nobelprijs voor natuurkunde voor.

Jezus Christus noemde hij gekscherend 'de stichter van de eerste communistische partijcel'.

Alfjorovs wieg stond in de Wit-Russische stad Vitebsk. Hij kwam er in 1930 ter wereld als jongste zoon van de Wit-Russische communist Ivan Alfjorov en diens Joodse vrouw Anna Rosenblum. Hij kreeg de naam Zjores als eerbetoon aan Jean Jaurès, oprichter van de Franse Socialistische Partij. Zijn oudere broer Marks, die tijdens de Tweede Wereldoorlog sneuvelde, was vernoemd naar een ander boegbeeld van de socialistische beweging, Karl Marx.

Geen toelatingsexamen

Al op school blonk hij uit in de exacte wetenschappen. Hij studeerde elektrotechniek in Minsk en deed dat zo goed dat hij zonder toelatingsexamen werd toegelaten tot het prestigieuze Elektrotechnische Instituut in Leningrad. Zijn wetenschappelijke carrière begon hij aan het Loffe-instituut voor Natuurkunde en Techniek in dezelfde stad, waar hij vanaf 1987 zestien jaar lang directeur was.

Zijn leven lang geloofde Zjores Alfjorov heilig in de idealen van het communisme. De goelag en de Stalinterreur waren betreurenswaardige uitwassen, maar Alfjorov was ervan overtuigd dat zijn land na de dood van Stalin niets meer in de weg stond om de communistische weg voort te zetten. Maar ook hij zag de economische problemen die Gorbatsjov halverwege de jaren tachtig noopten tot hervormingen. Alfjorov steunde Gorbatsjov en wierp zich op als pleitbezorger voor de wetenschap, die hij zag als de sleutel voor economisch succes. Met de nodige tegenzin trad hij in 1989 toe tot het Sovjetparlement. Hij schaarde zich bij de democratische vleugel van de Communistische Partij en stemde voor afschaffing van het beruchte artikel 6 van de grondwet, dat het machtsmonopolie van de Communistische Partij garandeerde. Dat beschouwde hij achteraf als een vergissing. Hervorming van de partij naar het voorbeeld van China was volgens hem verstandiger geweest.

Fonds voor jonge wetenschappers

Enkele jaren later bekende hij zich opnieuw tot de politiek. In 1995 sloot hij zich op verzoek van de toenmalige premier Viktor Tsjernomyrdin aan bij een nieuwe, met steun van het Kremlin opgerichte partij. Bij de eerstvolgende verkiezingen maakte hij de overstap naar de Communistische Partij, die hij sindsdien trouw bleef. Zijn doel in de politiek bleef eender: steun zoeken voor onderwijs en wetenschap. Met geld van zijn Nobelprijs richtte hij een fonds op voor ondersteuning van jonge wetenschappers.

Alfjorov maakte naam als uitgesproken atheïst. Religie en wetenschap gaan nu eenmaal niet samen, vond hij. Jezus Christus noemde hij gekscherend 'de stichter van de eerste communistische partijcel'.

"In Rusland wonen alleen optimisten", grapte Alfjorov. "Want de pessimisten zijn allemaal al vertrokken." Hij zag ook zichzelf als een optimist. "Ik geloof dat Rusland een toekomst heeft. Daar moeten we aan werken." Alfjorov heeft mede daarom nooit zijn land willen verlaten, al kreeg hij meer dan eens verleidelijke aanbiedingen daartoe, zoals in 1971, toen hij een half jaar gastcolleges gaf in de Verenigde Staten. In Californië werd hem gevraagd of hij niet voor drie of vijf jaar wilde blijven. Alfjorov wuifde het genereuze aanbod lachend weg. "Er zou toch niets van komen, ze zouden me in Moskou nooit laten gaan."

Zjores Ivanovitsj Alfjorov werd geboren op 15 maart 1930 in Vitebsk. Hij overleed op 1 maart 2019 in Sint Petersburg.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl. Lees meer naschriften op trouw.nl/naschrift.

Deel dit artikel

Jezus Christus noemde hij gekscherend 'de stichter van de eerste communistische partijcel'.