Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet bevoegd, wel bekwaam: lesgevende kunstenaars helpen basisscholen uit de brand

Samenleving

Sofie Cerutti

Kunstenares Merel Noorlander aan het werk als invalkracht op basisschool De Springstok in Amsterdam. © Patrick Post

Minister Slob van onderwijs stelde recent voor kunstenaars voor de klas te zetten, als een van de oplossingen voor het lerarentekort. Lukida koppelt al langer kunstenaars als invaller aan basisscholen die omhoogzitten. 'Wij willen dat kinderen, als hun juf ziek is, een geweldige schooldag hebben.'

Om vijf over zeven 's morgens krijgt de directeur van een basisschool een telefoontje: een van de leerkrachten heeft griep. Paniek, want de vaste invallers zijn bezet, ook ziek of hebben elders vaste banen gekregen.

Lees verder na de advertentie

Dan kun je Lukida een berichtje sturen, een soort uitzendbureau dat kunstenaars als invaldocent levert aan basisscholen met een acuut probleem. De dienstdoende medewerker appt wat rond in zijn poule kunstenaars, en zorgt dat er om half negen iemand voor de groep staat, met een uitgewerkt dagplan en vol ideeën als er even iets anders loopt. Voor de kinderen begint de dag onrustig: in plaats van hun vertrouwde leerkracht staat er een vreemd gezicht voor de groep. Iemand van de school stelt de invaller voor en dan breekt het ijs vaak al: "Meester Rob is ziek, maar we gaan iets héél leuks doen vandaag..."

"Wij willen de stress bij scholen verminderen", zegt Jesse Dijksman (43), die Lukida anderhalf jaar geleden begon. "Maar vooral willen we dat kinderen, als hun juf of meester ziek is, een heel goede schooldag hebben."

Kunstenaars voor de klas, dat is wat minister Slob van onderwijs recent voorstelde, 'want een kunstenaar kan best handvaardigheid geven'. Er volgde een storm van protest uit de onderwijswereld: meer onbevoegde docenten voor de klas, dat kan toch niet de bedoeling zijn? Het is een dilemma, ziet ook Dijksman. "Soms wordt gevraagd of een invaller ook 'een taalboekje kan openslaan'. Wij hebben dat liever niet, want het is inderdaad een glijdende schaal. Maar een school kan dat altijd individueel overleggen."

les van een professionele theatermaker, dichter, fotograaf of beeldend kunstenaar. Wie wil dat nou niet?

Screening

Als een kunstenaar zich bij Lukida meldt als potentiële invaldocent, komt er eerst een screening. Wat is de motivatie, heeft hij of zij al onderwijservaring, bijvoorbeeld op middelbare scholen of met het geven van workshops? Daarna maakt hij een lesprogramma voor een dag, eventueel onder begeleiding. En, heel belangrijk, gaat meelopen met een ervaren docent. Als iemand klaar denkt te zijn voor het echte werk, mag hij het zelf proberen.

"De eerste dag dat iemand alleen voor een groep staat, gaan we vaak kijken of het goed gaat", zegt Dijksman. "En we evalueren het uitgebreid. Voor het eerst voor 28 kinderen van 10 jaar staan, dat is niet niks."

Wat extra inkomsten, dat kan ook een reden zijn om hieraan te beginnen: de kost verdienen als kunstenaar is nu eenmaal vaak niet eenvoudig. De enige motivatie is het nooit: als je geen enorme drive hebt om met kinderen te werken, houd je dit niet vol, benadrukken de invaldocenten. Af en toe is een kunstenaar echt gegrepen en gaat via de verkorte pabo of als zij-instromer verder in het basisonderwijs.

Voor scholen is het charteren van een kunstenaar als invaldocent vaak uit nood geboren, om acute problemen op te lossen. Lukida is ervan overtuigd dat je kinderen op deze manier wél een heel bijzondere ervaring kunt geven: les van een professionele theatermaker, dichter, fotograaf of beeldend kunstenaar. Wie wil dat nou niet?

200 kunstenaars op 80 scholen

Lukida is in 2017 opgericht, om kunstenaars als invaldocent te koppelen aan basisscholen. De organisatie is begonnen in Amsterdam en heeft daar nu een poule van ongeveer 200 kunstenaars. Wekelijks werken tientallen van hen op een van de ruim 80 basisscholen. De organisatie groeit: op dit moment worden er 'filialen' begonnen in Haarlem, Hilversum en Utrecht; er zijn gesprekken gaande met onder andere Breda, Leiden en Enschede. Ook wil Lukida de groep kunstenaars uitbreiden met wetenschappers en filosofen.

Merel Noorlander © Patrick Post

Merel Noorlander (33)

"Niet zo lang na mijn opleiding aan de kunstacademie in Den Haag maakte ik met andere kunstenaars een tentoonstelling in een bus, waarmee we langs scholen gingen. Dat sloeg enorm aan, mensen vroegen of ik zoiets niet vaker wilde doen. Vanaf dat moment, nu bijna tien jaar geleden, ben ik lesprogramma's gaan ontwikkelen en masterclasses gaan geven. De laatste anderhalf jaar werk ik ook geregeld via Lukida.

Je wordt soms om zeven uur 's morgens gebeld om op een school te gaan werken waar je nog nooit bent geweest. Dat is elke keer weer anders. Ik stel me voor aan de groep en laat iets zien van het werk dat ik maak: installaties, werk met video, geluid, pop-updesign. Ik vertel wat we gaan doen en probeer uit te vinden wat voor kennis er al aanwezig is. Soms weten kinderen al iets van een bepaalde techniek of kunstvorm, het is belangrijk dat uit te wisselen.

Dan gaan we aan het werk: als we bijvoorbeeld een stop-motionfilmpje maken, gaan ze in groepen met storyboards aan de slag, en werken ze die vervolgens uit. Aan het eind gaan ze het presenteren. Dat is een belangrijk onderdeel: durven vertellen, met respect naar elkaar luisteren.

Soms vraagt een school me een stukje van de gewone lessen te doen. Het kan voor een groep belangrijk zijn een vast ritme te houden met waar ze mee bezig zijn. Ik probeer altijd aan te sluiten op de leerlijnen van een school, waarbij ik verschillende disciplines combineer. Kunst, maar ook filosofie, ethiek, sociale vraagstukken.

Natuurlijk gaat het ook weleens mis: dan willen kinderen niet meedoen of zit alles onder de verf. Ik was de eerste dag na de zomervakantie bij een groep 8, dat was echt pittig. Veel onrust, veel weerstand. Dan is het heel hard werken. Weerstand komt vaak voort uit onzekerheid, uit angst voor het onbekende. Als je dat kunt draaien, als kinderen kwaliteiten van zichzelf ontdekken, dan is je doel bereikt. Toen ik de volgende dag weer in die groep kwam, hadden veel kinderen thuis verder gewerkt en lieten trots zien wat ze gemaakt hadden. Dat is zó mooi om te zien."

Stef van den Eijnden © x

Stef van den Eijnden (67)

"Ik ben theatermaker, acteur, mimespeler. In de voorstellingen die ik maak - soms solo, soms samen met anderen - is vaak een verbinding met muziek en literatuur. Nu doe ik bijvoorbeeld 'Professor Eitje', een performance over Johnny van Doorn, de legendarische Johnny the Selfkicker uit de jaren zestig.

Een jaar of acht geleden zag ik een advertentie: werken in het onderwijs. Dat leek me wel wat. Ik heb er nooit voor geleerd, maar met vallen en opstaan kom je een heel eind. Werken met kinderen vond ik leuk om te doen en het bleek me goed af te gaan.

Je wordt als invaller natuurlijk enorm getest door de groep. Hee, een nieuwe, is-ie aardig, is-ie streng, wat gaan we doen? Te losjes beginnen werkt meestal niet goed: dan wordt er slechter geluisterd, kinderen gaan rondlopen. Ik begin altijd vrij zakelijk. Nuchter. Een beetje saai eigenlijk.

Het is een echt vak dat ik breng, niet zomaar een beetje gezellig rommelen. We maken afspraken: je zit rechtop, kijkt aandachtig, na afloop geef je een applausje, je vertelt wat je ervan vond als het je gevraagd wordt. Ik neem geen genoegen met 'nou, leuk'. Kinderen moeten hun gedachten leren verwoorden.

Je doet op zo'n dag ook vaak een stuk van het reguliere lesprogramma. Vanwege het lerarentekort wordt dat steeds vaker gevraagd. Laatst vroeg een school of ik een toetsje kon doen. Dat doe ik dan, zij zitten ook omhoog. Met zo'n ouderwetse examenopstelling, en dan tussen de rijen door lopen, of er niet gespiekt wordt.

Stilzitten is vaak lastig voor kinderen; het fysieke van theater werkt dan goed. We doen bijvoorbeeld improvisatieoefeningen. Oudere kinderen regisseer je iets meer, die kunnen het ook beter aan als je kritiek geeft: probeer dit eens anders, wat bedoelde je daarmee. Jongere kinderen laat je vrijer, dan ga je meer mee in hun fantasie. De improvisaties gaan soms uit van herkenbare thema's rond thuis, straat, school.

Maar ik stimuleer ook graag de wilde fantasie, de absurditeit. Kinderen mogen een dier spelen, een elfje of een boef. Ze mogen schelden als dat nodig is - wel beschaafd schelden. Op de tafel gaan staan. In toneel mag meer dan in het gewone leven."

Marta Colpani © Chiara Barraco

Marta Colpani (32)

"Aanvankelijk heb ik informatiewetenschap gestudeerd en daar ook een tijdje in gewerkt. Als online zoekspecialist. Dat was best een goede baan, maar ik miste er toch veel. Ik ben de Rietveld Academie gaan doen en heb een praktijk als beeldend kunstenaar opgezet.

Als kunstenaar is het lastig je geld te verdienen, en ik wilde niet meer in de ICT werken - dat staat erg ver van de kunst af, en ik zocht iets wat daar meer mee verbonden was. Zo kwam ik bij het onderwijs.

Ik dacht toen absoluut nog niet aan basisscholen; met jonge kinderen kun je niet echt discussiëren of reflecteren, dacht ik. Daar heb ik me enorm in vergist. Jonge kinderen hebben misschien nog niet zo'n groot abstractievermogen, maar ze kunnen goed observeren en soms heel raak verwoorden wat ze daarbij voelen.

Toen ik via Lukida op basisscholen begon, wist ik direct dat ik hiermee verder wilde. Ik heb een jaar lang als inval-kunstdocent op verschillende scholen gewerkt, van de kleuters tot groep 8. Dan krijg je snel een beeld van alle soorten scholen en leeftijdsgroepen, wat heel goed is als je met de gedachte speelt verder te gaan in het onderwijs, maar het nog niet zeker weet. In dat opzicht is Lukida een ideale proeftuin.

Wat ik belangrijk vind en ook altijd goed vind werken bij een kunstles, is dat er een link met taal is. Dan lezen we bijvoorbeeld een gedicht van Judith Herzberg waarin arm en rijk een belangrijk thema is. Met de kinderen maak ik dan een mindmap; daarna gaan we een illustratie maken. Sommige kinderen willen liever een verhaal vertellen, dat kan natuurlijk ook.

Nu ben ik zij-instromer, ik werk in een vaste groep op een kleine Montessorischool, de Einsteinschool in Amsterdam Nieuw-West, en begin binnenkort aan de opleiding. Met kinderen kun je op een heel subtiele manier werken en praten, niet alleen met kunstvakken, maar juist ook doordat je ze gewoon taal en rekenen geeft. Ze ontdekken soms dat ze veel meer kunnen en mogen dan ze eerst dachten. Die uitwisseling, dat contact dat je kunt hebben is heel bijzonder. Onderwijs kan dan echt iets teweegbrengen wat kunst niet kan."

Lees ook:

Geen leraar beschikbaar? Dan een onbevoegde kunstenaar voor de klas

Het lerarentekort is zo nijpend dat scholen meer ruimte krijgen om onbevoegde mensen voor de klas te zetten. De enige vereiste is een Verklaring omtrent gedrag.

Onbevoegde leraar vult de gaten in het onderwijs. ‘Dit wil niemand’

Om het gebrek aan docenten op te vangen moeten scholen vaker noodgrepen uitvoeren. Hierdoor staan er meer onbevoegde leraren voor de klas. 

Deel dit artikel

les van een professionele theatermaker, dichter, fotograaf of beeldend kunstenaar. Wie wil dat nou niet?