Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Meer vrijheid voor vrouwen in Saudi-Arabië, of toch niet?

Samenleving

Marije van Beek

Een vrouw eet popcorn in een bioscoop in Riyadh. Vorig jaar trok de regering het verbod op bioscopen in. Vrouwen en mannen zitten er apart van elkaar, maar wel in één zaal. © AFP
Interview

Heel voorzichtig krijgen Saudische vrouwen meer vrijheden, ziet Midden-Oostendeskundige Annemarie van Geel. Of die trend doorzet, is onzeker want de regering verstevigt haar greep op het land.

Ze sluit even haar ogen om de straten van Saudi-Arabië terug te halen – de jaren dat Annemarie van Geel er rondwandelde voor haar onderzoek naar de positie van vrouwen, waarop ze vandaag promoveert, liggen alweer even achter haar. Op een zonnig terras in Utrecht, een fles spraakwater binnen handbereik, blikt de Midden-Oostendeskundige terug.

Lees verder na de advertentie

Het eerste wat ze zich herinnert van de hoofdstad Riyadh is een vrouwenbank. Dan een vrouwenuniversiteit, een vrouweneetcafé en natuurlijk het nationale museum, dat verschillende openingstijden heeft voor mannen en vrouwen. De abaya, een lange, donkere overjurk, bepaalt het straatbeeld. "In Riyadh is het vooral zwart wat je vrouwen ziet dragen", vertelt Van Geel. "Vaak ook met een nikab, de gezichtssluier, al is die niet verplicht. De abaya wel: de religieuze politie dwingt het dragen ervan af."

Vrouwen mogen zich nu verkiesbaar stellen, maar niet zomaar iedereen mag dat

Annemarie van Geel

In Jeddah, een handelsstad aan zee, is de sfeer wat opener en dat is ook aan de kleding te zien, zegt Van Geel. "Hier laten vrouwen hun abaya openhangen. De stof is soms donkerblauw of afgezet met felgekleurde pailletten. En vrouwen dragen wel een hoofddoek, maar minder nikabs. Het voelt er heel anders: je merkt dat zich hier altijd verschillende culturen hebben vermengd. Er waait bijna letterlijk een andere wind, meegebracht door de zee."

Van Geel aarzelt even als ze de details beschrijft – haar observaties zijn van een aantal jaar geleden. "Juist heel kleine dingen zijn aan het veranderen in Saudi-Arabië: vrouwen mogen nu iets meer dan toen ik er was, met de nadruk op íets. Dat was toen al aan de gang. Zo werd in 2009 in Jeddah de King Abdullah University geopend, een gemengde universiteit waar vrouwen en mannen in dezelfde ruimtes werken. Alle andere universiteiten zijn gescheiden. Hiermee zei de overheid: wij zijn hier oké mee, dit mag."

Wat mogen vrouwen inmiddels nog meer?

"Autorijden bijvoorbeeld. Dat is deze week ingegaan. Ook hoeven vrouwen officieel geen toestemming meer te krijgen van hun mannelijke voogd om te kunnen werken. Tenminste: officieel niet meer. In de praktijk vragen werkgevers vaak nog wel om die toestemming, zij hebben geen zin in gedoe met strikte echtgenoten en vaders die niet achter deze vernieuwing staan.

"Een derde verandering is: vrouwen mogen nu stemmen en zich verkiesbaar stellen. Hoewel ook hier een 'maar' is: niet zomaar iedereen mag dat. Toen een van de vrouwen die zich sterk heeft ingezet voor het autorijden, Loujain Alhathloul, zich wilde kandideren, kwam ze niet op de lijst. Het kán haast niet anders of de autoriteiten vond haar te activistisch. Zij is laatst ook vastgezet."

Ligt uw onderzoek gevoelig?

"Ik ben ontzettend blij dat ik de vrouwen heb geanonimiseerd, ook al vonden sommigen dat zelf niet per se nodig toen ik ze een paar jaar geleden interviewde. Je weet in Saudi-Arabië nooit precies hoe de rode lijnen gaan verschijnen. Zo worden de vrouwen die nu gearresteerd zijn ook beschuldigd van contact met 'buitenlandse entiteiten'. En op sociale media worden ze uitgemaakt voor 'verraders'."

Hoe kan het koningshuis met de ene hand regels voor vrouwen versoepelen, en met de andere de vrouwen gevangen zetten die daarvoor pleitten?

"Saudi-Arabië is een land met verschillende groepen die er heel verschillende ideeën op nahouden. De een vindt de veranderingen veel te snel gaan. De ander vindt juist dat het veel sneller zou moeten gaan, dat de veranderingen van nu cosmetisch zijn en weinig voorstellen.

"Van oudsher probeert het koningshuis, als een koorddanser, beide groepen tevreden te houden. Een precaire balanceeract. De Al Sauds kunnen niet om de geestelijken heen, omdat zij de legitimatie vormen van hun machtspositie – ooit sloten de twee een pact. In 1979 werd de Grote Moskee van Mekka belegerd door een radicale groep die vond dat het koningshuis de teugels te veel liet vieren. De Al Sauds voelden zich zo bedreigd dat ze conservatieve stromingen vervolgens weer meer ruimte hebben gegeven, om hun positie veilig te stellen.

"Momenteel verstevigt het autoritaire bewind zijn grip op het land. Voor beide groepen wordt de politieke ruimte steeds kleiner: naast de vrouwelijke activisten zijn er laatst ook intellectuelen en geestelijken opgepakt. Op alle vlakken is het koningshuis bezig om te zorgen dat mensen niet gaan roepen om verandering, of dat nu de ene of de andere kant op is. De bevolking – vrouwen én mannen – moet vooral niet gaan denken: als wij maar hard genoeg roepen, krijgen we de veranderingen die we willen.

"Dus ja, er veranderen nu dingen, maar het gaat met heel kleine stapjes. Het koningshuis brengt ze groot – het weet precies wat het goed doet in de westerse media. Maar al in de jaren negentig gingen Saudische vrouwen de straat op tegen het verbod op autorijden. We zijn nu dertig jaar verder."

Wie zal zeggen welke kant het opgaat? Het zal onder andere afhangen van de politieke ontwikkelingen in de regio

Annemarie van Geel

Hoe denken vrouwen er zelf over?

"Je hebt vrouwen die ertegen zijn en vrouwen die ervoor zijn. Ik sprak ook vrouwen die zeggen: 'Segregatie zou mijn keuze niet zijn, maar er zijn hier in Saudi-Arabië nu eenmaal veel vrouwen die niet anders willen of niet anders mogen. En zonder de segregatie zouden zij helemaal niet meer kunnen deelnemen aan de maatschappij. Dus moeten we het allebei mogelijk maken: gesegregeerd en gemengd leven.' Dit kwam soms van activistes die zich inzetten voor zaken als stemrecht, autorijden en het opnemen tegen het mannelijk voogdijschap.

"Ik sprak ook met islamitische prediksters. Je zou denken: die zijn allemaal tegen mengen. Maar nee, ook onder hen is er diversiteit. Dat vond ik heel bijzonder. Ik merk dat men vrouwen die een nikab dragen in het westen soms meteen als kleingeestig inschatten. Dat is helemaal niet zo. Ja, ik ben er tegengekomen voor wie dat geldt, maar ik ontmoette ook vrouwen die heel, heel religieus zijn, dat ook uitdragen, en tegelijk heel nieuwsgierig en open in het leven staan.

"Zij hebben ook een heel ander begrip van moderniteit. Zij vinden zichzelf op hun manier modern. Een van mijn vragen was ook of ze zichzelf als modern beschouwen. 'Modern?', zeiden sommigen dan, 'bedoel je modern of bedoel je westers?'. Voor een deel van de Saudische vrouwen is dat iets heel anders. Je hebt westers-modern zoals in Hollywoodfilms, zeggen ze, en modern zoals in Japan, een land dat ontwikkeld is, maar ook een grote culturele eigenheid kent."

In uw onderzoek maakte u een vergelijking tussen Koeweit en Saudi-Arabië. Wat bleek daaruit?

"Tussen beide landen zijn heel wat overeenkomsten. Ze kennen olierijkdom, verstedelijking en een toenemende invloed van striktere islamitische stromingen. Maar de uitwerking daarvan voor de positie van de vrouw is heel anders. Hoe kan dat? Een van de redenen is die constructie van het koningshuis: de Al Sauds kunnen niet om de geestelijkheid heen, omdat die de legitimatie vormt van hun machtspositie. In Koeweit sloot de leidende familie ook een pact, maar dan met handelsfamilies. De geestelijken zitten daar niet tussen.

"Toen de roep erom kwam, had Saudi-Arabië het geld om een gesegregeerde infrastructuur aan te leggen: gesegegreerde banken, overheidsvoorzieningen etcetera. Dat is hartstikke duur. In Koeweit was de wil er minder, en ook was er geen geld voor, met name vanwege de Golfoorlog, waar ze financieel nog steeds nog niet helemaal van bekomen zijn.

"Al vult iedereen het iets anders in, al mijn Saudische respondenten dachten vanuit een islamitisch raamwerk. In Koeweit niet. Daar sprak ik ook mensen die niet religieus waren. En in de verhalen van Koeweitse vrouwen is de rol van de islam er meer een van identiteit, het gaat om normen en waarden, het is een deel van de geschiedenis. Meer dat dan dat het er ging om vroomheid."

Een van uw vragen aan de Saudische vrouwen was: 'Wat is je droom voor de toekomst?' Wat zeiden ze?

"Naarmate de jaren verstreken hoorde ik steeds vaker: we willen wel verandering. Maar ze plaatsen er meteen een 'maar' bij: dat het niet moet worden zoals het nu in Syrië is. Daar liep de Arabische revolutie uit op een oorlog die al snel een schrikbeeld is geworden. Ook voor het koningshuis is dat zo - en dus zie je dat er dingen aan het veranderen zijn.

"Ik zie nu beelden waarvan ik denk: dat was ondenkbaar in de tijd dat ik er was. Bioscopen bijvoorbeeld, met één zaal waarin zowel mannen als vrouwen kunnen zitten. Er zijn wel aparte gedeelten voor de vrouwen. Maar toch, bioscopen bestonden helemaal niet toen ik in Saudi-Arabië was. En dat er nu niet een aparte bioscoop voor vrouwen wordt gebouwd, zegt toch iets. En het geld is er trouwens ook niet meer voor.

"Wie zal zeggen welke kant het opgaat? Het zal onder andere afhangen van de politieke ontwikkelingen in de regio. Wat er gebeurt met Syrië, met Iran en tussen Israël en Palestina, dat zal mede de maatschappelijke ruimte in Saudi-Arabië bepalen. En daarmee ook de toekomst van vrouwen."

De Saudische Mona Alsaydlani aan het werk in het laboratorium, samen met een collega. © Laura Boushnak

'Vroeger kon je als vrouw alleen leraar of dokter worden. Nu kan je alles worden wat je wilt.'

Onder het gezoem van de airconditioning in het laboratorium maakt Mona Alsaydlani (34) lange werkdagen. Ze is chemisch ingenieur bij Dow Chemical, gevestigd in de King Abdullah University of Science and Technology. Aan het einde van de dag pakt ze liefst haar fiets, en rijdt er een eind mee de verte in. "Gewoon om te relaxen", zegt Mona. "Dan voel ik me vrij."

Via een Facebook-videoverbinding vertelt de Saudische over haar leven en haar land. Ze verwelkomt de kleine veranderingen op het gebied van vrouwenrechten. Maar autorijden, dat sinds deze week mogelijk is voor vrouwen, heeft ze nog niet gedaan. "Nee", zegt ze lachend, "Ik heb geen rijbewijs. En ik vind het wel fijn om gereden te worden: ik ben een beetje bang om zelf de weg op te gaan. Geef me een tijdje. In de toekomst ben ik het zeker van plan."

Toen de aankondiging kwam, ongeveer een jaar geleden, kocht ze met haar collega's taart op kantoor, 'van aardbeienijs'.

In Saudi-Arabië werken vrouwen en mannen doorgaans gescheiden van elkaar, maar niet meer overal. Zo ook bij het bedrijf waar Mona werkt. Ze was de eerste vrouw die er in dienst kwam en heeft er nu een hoge functie. "Het was heel leuk en spannend. De meeste van mijn collega's kende ik trouwens al: ze waren voorheen mijn klasgenoten op de universiteit. We werken in een vriendschappelijke sfeer."

Mona is geboren en getogen in Jeddah. "De mooiste stad van Saudi-Arabië. Er is hier veel te doen. En mensen zijn erg ruimdenkend. We hebben hier geen segregatie tussen man en vrouw. Oké, er zijn hier wel verschillende banken voor mannen en vrouwen, maar als ik bij de mannenkant naar binnen wil, dan kan dat ook."

Op haar 22ste ging ze voor haar studie naar de Verenigde Staten. In de staat Indiana, 'tussen de maisvelden', zegt ze. "In het begin had ik een cultuurshock. Ik was bang om over straat te lopen, omdat veel mensen er een wapen bij zich dragen. Mijn hoofddoek leverde veel vragen op. 'Slaap je er mee?' 'Douche je er ook mee?'. Natuurlijk niet! En we rijden ook niet op kamelen, leven niet in de woestijn, hebben geen olietank in de achtertuin."

Bedrijven worden gedwongen 50 procent mannen en 50 procent vrouwen aan te nemen. Je kunt nu worden wat je wilt

Mona Alsaydlani, chemisch ingenieur bij Dow Chemical in Saudi-Arabië

Dat soort misverstanden over Saudi-Arabië is nu wel de wereld uit, zegt Mona. Al zijn er nog grote over. "Dat we onvriendelijk zijn. Of niet opgeleid."

Tegenwoordig is er op het gebied van onderwijs en arbeidsmarkt veel meer mogelijk, vertelt Mona. "Vroeger kon je als vrouw alleen leraar of dokter worden. Nu kun je ook een technisch beroep uitoefenen, advocaat worden of een hoge positie krijgen bij de overheid. Bedrijven worden gedwongen 50 procent mannen en 50 procent vrouwen aan te nemen. Dat vind ik heel goed. Je kunt nu worden wat je wilt."

Gevraagd naar haar ambities weet ze niet wat ze moet zeggen. Het zijn er te veel, zegt ze. "Lastig kiezen. Ik wil misschien een bedrijf beginnen. Of een meisjesschool over cultuur en de islam. Wat ik ze zou leren? Om elkaar te respecteren en God te danken voor alles wat hij ons gegeven heeft. We zijn zo rijk. We hebben zoveel wat ze in andere landen niet hebben."

Het zit Mona niet dwars dat het slechts kleine dingen zijn die veranderen. "Dan nog: het zijn goede dingen. We blijven niet op dezelfde plek. We gaan vooruit."

Lees ook:

Saudische vrouwen mogen weer rijden, maar daar zitten wel wat haken en ogen aan

Vanaf afgelopen weekendmogen Saudische vrouwen zelf achter het stuur zitten. Maar gelijke rechten zijn nog ver weg.

Deel dit artikel

Vrouwen mogen zich nu verkiesbaar stellen, maar niet zomaar iedereen mag dat

Annemarie van Geel

Wie zal zeggen welke kant het opgaat? Het zal onder andere afhangen van de politieke ontwikkelingen in de regio

Annemarie van Geel

Bedrijven worden gedwongen 50 procent mannen en 50 procent vrouwen aan te nemen. Je kunt nu worden wat je wilt

Mona Alsaydlani, chemisch ingenieur bij Dow Chemical in Saudi-Arabië