Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Maak je grens potdicht en je krijgt juist méér migranten

Samenleving

Thomas Spijkerboer

© afp
ESSAY

Het potdicht maken van de grens werkt averechts, zegt migratiespecialist Thomas Spijkerboer. Het leidt juist tot een toename van migranten. Zet de grens daarom liever open - voorzichtig.

Sinds de economische crisis van 1973 hebben Europese regeringen maatregelen getroffen om de tot dan toe relatief vrije arbeidsmigratie te beeindigen. Als een Marokkaan een baan had gevonden, kon hij voortaan geen verblijfsvergunning meer krijgen. Sindsdien is het migratiebeleid op allerlei vlakken steeds strenger gemaakt om migratie onder controle te krijgen. Zonder succes: het aantal immigranten naar Nederland, dat volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek in 1972 op 41.631 stond, beleefde een piek in 2016: 182.158. Deze cijfers gaan over alle buitenlanders. In 1970 woonden er bijvoorbeeld 9.800 Britten in Nederland, in 2017 wel 45.300.

Lees verder na de advertentie

Links en rechts zijn ernstig verdeeld over het migratiebeleid, dat te streng zou zijn of juist niet streng genoeg. Maar over één ding zijn ze het eens: streng beleid leidt tot minder immigratie. Drie recente studies tonen dat die overtuiging op een misvatting berust. Die studies gaan over de aanscherpingen van het migratiebeleid in de VS vanaf 1986; in Europa met betrekking tot Marokkanen na 1973; en in Groot-Brittannië, de VS, Frankrijk en Nederland met betrekking tot migratie uit het Caribisch gebied sinds 1960.

Lees verder onder de afbeelding

Migranten uit Syrië en Centraal-Afrika die op zee zijn opgepikt bij hun aankomst in het Italiaanse Brindisi. © AFP

Alle drie laten deze studies zien dat strenger migratiebeleid niet tot minder, en vaak zelfs tot meer migranten leidt. Zo toont Douglas Massey dat het aantal latino illegalen in de VS tussen 1986 en 2008 toenam van 3 tot 12 miljoen, terwijl het budget voor grensbewaking twintig keer zo hoog werd. Hein de Haas en Tineke Fokkema lieten zien dat de invoering van restricties na 1973 ertoe leidde dat Marokkaanse gastarbeiders niet, zoals ze van plan waren, na een aantal jaar teruggingen, maar integendeel hun familie lieten overkomen en zich blijvend vestigden.

Massale vluchtelingenstromen

Hoewel er zeker vanuit Latijns-Amerika ook mensen voor geweld op de vlucht waren, merk ik wel op dat geen van deze studies gaat over plotselinge massale vluchtelingenstromen. Die komen zelden voor, maar Syrië, Burma, en in het verleden Bosnië en Rwanda zijn voorbeelden. De vlucht van zulke massale groepen naar de buurlanden heeft, lijkt me, een ander verloop. Het zou goed zijn als naar zulke migratie meer onderzoek zou komen. Neem de overtuiging dat in 2016 het aantal migranten op de de Egeïsche Zee afnam dankzij de Turkijedeal. Maar 90 procent van de daling dateert van vóór die deal. Het is sowieso opmerkelijk dat stijgingen altijd aan externe oorzaken worden toegeschreven (oorlog, smokkelaars) en dalingen aan succesvol beleid.

Strenger beleid leidt er niet toe dat mensen niet komen, maar dat ze op een andere manier, op net een andere plek of op een ander moment komen

Het originele van deze studies is dat ze niet klakkeloos aannemen dat strenger beleid tot minder migratie leidt, maar onderzoeken of dat wel zo is. Opmerkelijk genoeg leiden deze niet-ideologische onderzoeken, die niet kijken naar de periode tot de volgende verkiezingen maar naar decennia, tot politiek brisante uitkomsten.

Strenger beleid leidt er niet toe dat mensen niet komen, maar dat ze op een andere manier, op net een andere plek of op een ander moment komen. Migratie hangt samen met mondialisering - dezelfde waardoor we de hele winter sperzieboontjes uit Kenia kunnen kopen en op huwelijksreis naar Honduras gaan. Deze economische integratie is heel belangrijk voor onze welvaart, maar migratie is er wel gewoon onderdeel van. Wie minder migranten wil, moet aansturen op een stevige economische crisis - en dat hebben we er dan toch weer niet voor over.

Vluchtelingen, studenten en arbeidsmigranten komen gewoon. Door een streng beleid piekeren ze er niet over weer weg te gaan omdat ze weten dat het veel geld en grote risico’s gaat kosten als ze toch weer naar Europa of Amerika terug willen. In het kort: mensen blijven wel komen, maar gaan niet meer terug. Vandaar dat strenger beleid tot meer migranten leidt.

Bovengenoemde onderzoeken laten zien dat de invoering van een restrictief migratiebeleid in 1973 wel eens een historische vergissing kan zijn geweest. Voor rechts omdat dat minder migranten wilde maar er door eigen schuld meer kreeg. Voor links omdat alle onaangenaamheden die migranten worden aangedaan ook nog eens nergens goed voor zijn. Laten we daarom eens kijken wat de opties nog zijn.

Ik betwijfel of we terug kunnen naar het open beleid van voor 1973, met een paar correcties (het arbeidsmigratiebeleid was bijvoorbeeld ongegeneerd seksistisch). Na een halve eeuw verhardend beleid zal het een hele tijd duren voor migranten echt terug durven te gaan in het vertrouwen dat ze er weer inkomen als ze zich bedenken.

Hierbij zeven ideeën om de historische vergissing te repareren. Bijkomend voordeel is dat Europa, als het restrictieve beleid nu eenmaal nergens goed voor blijkt te zijn, ook best wat minder naar kan gaan doen tegen buitenlanders.

1. Probeer een opener arbeidsmigratiebeleid beetje bij beetje uit

Dat is in feite gebeurd bij de toetreding van de Oost-Europese landen tot de EU. Toen de Polen vrij personenverkeer kregen kwamen er wel meer, maar in de bijstand komen ze zelden. Kennelijk gaan ze terug naar Polen als er geen werk is; ze weten dat ze weer terug kunnen komen als dat verbetert. Je kunt vergelijkbaar beleid land voor land uitproberen - je begint eens met een klein land: Tunesië, of Suriname.

2. Praat niet alleen over opvang in de regio, maar betaal die ook 

In Europa maken Syriërs rond de half procent van de bevolking uit. In Turkije hebben ze vergelijkingsgewijs tien keer zoveel Syrische vluchtelingen, in Libanon honderd keer. Vluchtelingen stappen op wrakke bootjes en ploeteren door de modder omdat ze in de buurlanden heel slecht worden opgevangen. De Verenigde Naties berekenen per land precies in welke mate de internationale gemeenschap in gebreke blijft. Voor vluchtelingen in Turkije, Libanon en Jordanië werd in 2017 maar 54 procent van het benodigde geld verzameld. Het gat voor deze drie landen samen was 2,1 miljard euro - een hoop geld, maar nog geen 5 euro per Europeaan.

Als je opvang in de regio financieel mogelijk maakt én genoeg vluchtelingen weg kunnen uit overvolle landen, kunnen er ook veel in de regio blijven

3. Nodig vluchtelingen op grotere schaal uit 

En doe dat niet in de eerste plaats in landen die je politiek nodig hebt (Turkije), maar in de landen die het het zwaarst te verduren hebben (Libanon voorop, goede tweede: Jordanië). Nu moeten Syriërs en Eritreërs, die vrijwel automatisch asiel krijgen, eerst op een wrak bootje stappen om in Europa te komen. Dat is pervers. Het stelt mensen bloot aan groot gevaar, en spekt de zakken van mensensmokkelaars.

4. Schort met een flink aantal landen de visumverplichting op

Als uitnodigen (hervestigen) niet goed kan omdat te veel mensen tegelijk op de vlucht slaan, denk aan Syrië of Burma (oftewel: zie af van de boetes voor luchtvaartmaatschappijen die deze mensen zonder het vereiste visum vervoeren). In combinatie met stevig investeren in opvang in de regio verklein je de chaos, en maak je geen smokkelaars rijk.

Als je opvang in de regio financieel mogelijk maakt én genoeg vluchtelingen weg kunnen uit overvolle landen, kunnen er ook veel in de regio blijven. Het kan heel goed zijn dat je op deze manier juist meer vluchtelingen in de regio (en dus minder in Europa) overhoudt.

5. Voer een sponsorsysteem in. Kijk naar het voorbeeld van Canada

Daar kunnen instellingen, kerken, maar ook families vluchtelingen sponsoren. De sponsor draait het eerste jaar op voor de kosten, en neemt verantwoordelijkheid voor het wegwijs maken en thuis raken van vluchtelingen: mee naar de dokter, helpen met huiswerk, leren banden plakken. Er zijn zo’n 11.000 Syriërs langs deze weg veilig naar Canada gekomen zonder dat ze in van die rottige bootjes hoefden te stappen. Een aantal Europese landen studeert hierop. Een sponsorsysteem kan per land worden ingevoerd, dus dat kan makkelijker dan opvang in de regio wat je met veel landen samen moet aanpakken.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

De Canadese premier Justin Trudeau ontvangt in 2015 Syrische vluchtelingen op het vliegveld in Ontario. © AP

6. Eveneens op nationaal niveau: hou op met het expres dakloos maken en dakloos houden van mensen zonder verblijfsvergunning

Tot begin jaren negentig sprak het vanzelf dat iemand zonder verblijfsvergunning kon worden uitgezet, maar in de tussentijd een minimum aan sociale zekerheid of opvang had. We vonden sociale zekerheid gewoon belangrijker dan migratie. Als we tot de conclusie komen dat die gebetenheid op migratie contra-productief is, kunnen we misschien ons gevoel voor proportie over mensen zonder verblijfsvergunning weer terugvinden.

7. Laat gemeenten meer doen

De gemeente moet alles op alles zetten om mensen die hier nou eenmaal zijn zo goed mogelijk te laten functioneren. Justitie mag ze uitzetten, maar zolang dat niet gebeurt zijn mensen van ons. Dat is medemenselijkheid, maar ook domweg eigenbelang: mensen die in de goot moeten leven kunnen weinig bijdragen aan de maatschappij. Concreet:

- Mensen zonder verblijfsvergunning kunnen zich formeel of informeel inschrijven in het bevolkingsregister;

- Iedereen die is ingeschreven kan een stads- paspoort krijgen;

- Iedereen met een stadspaspoort kan in die gemeente aanspraak maken op de opvang die binnen de bevoegdheid van de gemeente valt.

- De gemeente doet alles wat mag aan het welzijn en de inburgering van alle inwoners.

- De gemeente staat, voor zover nodig, borg voor de kosten van gezondheidszorg van alle inwoners.

- De burgemeester beijvert zich voor vrijlating van iedereen die langer dan, zeg, drie weken in vreemdelingenbewaring zit (en dus waarschijnlijk niet-uitzetbaar is).

Migratie van vluchtelingen verloopt chaotisch omdat we er om de een of andere reden nooit op voorbereid zijn

Tot slot 

U zult zeggen: zelfs die Polen die zogenaamd geen probleem zijn, waren voor hele volksstammen al aanleiding om op Wilders te stemmen. Zeker. Veel migranten beginnen onder aan de arbeidsmarkt en onder aan de woningmarkt. Daar concurreren ze dus met mensen die al onder aan zaten. Die worden daar niet blij van, en omdat de middenpartijen vanaf de jaren negentig met vereende krachten sociale bescherming hadden afgebroken, is het niet zo gek als mensen PVV gaan stemmen.

Vanaf 1990 kwam boven op de geleidelijk verlopende gezinshereniging en arbeidsmigratie de migratie van vluchtelingen op gang - uit Joegoslavië, Somalië, Afghanistan. Migratie van vluchtelingen verloopt chaotisch omdat we er om de een of andere reden nooit op voorbereid zijn. Terwijl de oorlog in Syrië in 2011 begon en Europa naliet opvang in de regio te financieren, kwam de instroom in 2015 toch als een volstrekte verrassing. Ook vanaf 1990 werden, onder kreten als no nonsense en de derde weg, de sociale zekerheid en de sociale woningbouw onderuit geschoffeld omdat de markt zogenaamd alles beter kon. Er was een flinke welvaartsstijging, maar sociale ongelijkheid en segregatie namen toe.

De heel zichtbare asielmigratie viel dus samen met beleid dat doelbewust de zekerheden (op de arbeidsmarkt, de woningmarkt, in de sociale zekerheid) van mensen aan de onderkant ondergroef. Die moesten niet meer ’gepamperd’ worden, want dan zouden ze ondernemend worden. Maar mensen die het toch al zwaar te verduren hebben, worden vooral vermalen. Migranten fungeren voor hen als zondebok. Maar door de doelbewuste ondergraving van sociale systemen die ongelijkheid beperkten hebben mensen aan de onderkant ook gewoon meer last gekregen van migratie.

Een verstandiger en rechtvaardiger migratiebeleid kan alleen als het een onderdeel is van een bredere politieke visie en een breder beleid dat eerst en vooral gericht is op sociale rechtvaardigheid (in plaats van op concurrentievermogen of efficiëntie - nuttige zaken, maar geen doel op zichzelf).

Migratie is een gegeven. Asociaal beleid is dat niet. Als we het geloofsartikel laten varen dat streng migratiebeleid tot minder migratie leidt, ontstaat er ruimte voor beleid dat pragmatisch is, en eerlijk tegenover alle mensen aan de onderkant - ongeacht of ze nu Hollanders zijn, of migranten en vluchtelingen. 

Lees verder onder de afbeelding

Thomas Spijkerboer © TR BEELD

Thomas Spijkerboer

(1963) is hoogleraar migratierecht aan de VU in Amsterdam en gasthoogleraar humanitair recht aan de universiteit van Lund (Zweden).

Lees ook: We gaan niet ten onder aan vluchtelingen

Vluchtelingenstromen als de huidige hebben we eerder gehad. Die kan Europa best schaffen, betoogt migratiedeskundige Leo Lucassen.

Lees ook: Grenzeloze naïviteit

Pleidooien voor open grenzen berusten op drogredeneringen. En angst voor de desintegratie van Europa is een goede raadgever.

Lees ook: Gastvrijheid is het nieuwe elitegeloof

Waarom vragen ‘Gutmenschen’ zich niet af welke en hoeveel migratie we aankunnen? Omdat mensenrechten hun geloof zijn geworden.

Deel dit artikel

Strenger beleid leidt er niet toe dat mensen niet komen, maar dat ze op een andere manier, op net een andere plek of op een ander moment komen

Als je opvang in de regio financieel mogelijk maakt én genoeg vluchtelingen weg kunnen uit overvolle landen, kunnen er ook veel in de regio blijven

Migratie van vluchtelingen verloopt chaotisch omdat we er om de een of andere reden nooit op voorbereid zijn