Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Lessen uit de leugens over Vietnam

Samenleving

Peter Henk Steenhuis

Beeld uit de film 'The Post', met in blauw overhemd en paarse das Tom Hanks als Ben Bradlee, hoofdredacteur van The Washington Post en daarnaast Meryl Streep als uitgeefster Katharine Graham. The Post gaat over de publicatie van geheime Pentagon-documenten over de Vietnam-oorlog. De film draait nu in de bioscopen. © TRBEELD
Interview

Glashard de feiten ontkennen, dat kán niet. Maar zoals Hannah Arendt ten tijde van Nixon al schreef, bestaan er subtielere vormen van liegen. Een gesprek hierover met filosoof Dirk De Schutter.

Zorg ervoor dat er geen enkele journalist van The Washington Post het Witte Huis nog in komt. En ook geen fotograaf!" De president vaart uit tegen de media, die hem aan de schandpaal durven nagelen. Geen flamboyant geblondeerde haardos, geen Trump, we kijken naar het achterhoofd van een foeterende president Nixon. Aan het einde van zijn film 'The Post', nu in de Nederlandse bioscopen, laat regisseur Steven Spielberg een letterlijke verwijzing naar de huidige president van de VS achterwege, maar Spielbergs intentie is duidelijk: de geschiedenis herhaalt zich, ook in onze tijd wordt het recht op een vrije pers ondermijnd.

Lees verder na de advertentie

Spielberg had haast om The Post te maken, heeft hij Amerikaanse media verteld, omdat hij een overeenkomst zag met onze tijd: "Zeker nu de media te kampen hebben met de praktijken van president Trump, die de Amerikaanse media net zo probeert te muilkorven als president Nixon met The Washington Post van plan was. The Post is daarom vooral een film over het belang van vrije meningsuiting."

Tekst loopt door onder de afbeelding

© © Bettmann/CORBIS

De film draait om de openbaarmaking van de Pentagon Papers, een rapport met geheime stukken over de oorlog in Vietnam, die het Amerikaanse ministerie van defensie tussen 1964 en 1971 verzamelde. Uit de stukken, onder meer verschenen in The New York Times en The Washington Post, blijkt dat verschillende presidenten in het openbaar en tegenover het Congres glashard hebben staan liegen over de oorlog in Vietnam.

Filosofe Hannah Arendt (1906-1975) heeft in 'Lying in Politics. Reflections on the Pentagon Papers' (1971) uitvoerig geschreven over deze Pentagon Papers. Wat zijn leugens? Hoe werken ze? Ondermijnen ze de politiek? Samen met Remi Peeters vertaalde de Belgische filosoof Dirk De Schutter de tekst als 'Liegen in de politiek; overwegingen bij The Pentagon Papers', dit voorjaar te verschijnen in de bundel 'Het waagstuk van de politiek'.

De Schutter meent dat de leugenachtigheid waarover Arendt spreekt zich op verschillende niveaus afspeelt. "Er is het basale niveau van de feiten die ontkend worden. Het Pentagon wíst dat de oorlog in Vietnam niet gewonnen kon worden, maar loog daarover. We hebben dat ontkennen van de feiten gezien ten tijde van de Vietnam-oorlog, maar ook bij de rechtvaardiging van de Irak-oorlog, waarbij George W. Bush sprak over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak, die er nooit geweest blijken te zijn. Ook de leugen van de Nederlandse politicus Halbe Zijlstra valt in deze categorie."

Om te weten wat een aperte leugen is, hebben we Hannah Arendt niet nodig.

"De analyse van Arendt is inderdaad vooral waardevol omdat zij het fenomeen van de leugen verder ontleedt. Ze spreekt bijvoorbeeld over de 'probleemoplossers', door de regering geworven professionals van universiteiten of denktanks, die geloofden met speltheorieën en systeemanalyses alle 'problemen' van de buitenlandse politiek te kunnen oplossen."

Trump gaat een stap verder. Zijn leugens zijn zo hilarisch, die doen denken aan communistische regimes

"De probleemoplossers zijn computerspecialisten, die feiten omzetten in informatie-eenheden, in bits en digitale puzzelstukken. Zij ontdoen de feiten van hun feitelijkheid, van hun weerbarstigheid, door ze in theorieën in te passen. Een van die theorieën was de fameuze dominotheorie: als één land in Zuidoost-Azië valt voor het communisme, dan volgen de andere, zoals dominosteentjes. Die theorie was pure speculatie, maar werd al snel als niet te weerleggen feit geaccepteerd. Het verschil vergeten tussen een feit en speculatie en intussen de feiten waarover je beschikt in de vuilnismand kieperen; dat is natuurlijk verdorven."

Belangrijker misschien nog is Arendts analyse van de pr-manager, die zoals zij zegt uit de consumptiemaatschappij voortkomt. "Het probleem met de mentaliteit van reclamemensen is dat ze bij het zakendoen enkel rekening houden met opinies en goodwill, met andere woorden: met de lust om handel te drijven in immateriële goederen waarvan de concrete realiteit tot een minimum herleid is."

Wat betekenen deze pr-medewerkers voor het beleid?

"Dat imago leidend wordt. In The Post komt een citaat voor dat letterlijk bij Arendt is terug te vinden. Het is van John T. McNaughton, werkzaam bij het ministerie van buitenlandse zaken van Nixon. Hij analyseert het beleid van de VS in Vietnam. "70 procent van het beleid," stelde McNaughton, "was erop gericht om een vernederende nederlaag te vermijden, 20 procent om Zuid-Vietnam uit Chinese handen te houden en 10 procent om het volk van Zuid-Vietnam toe te staan om te genieten van een beter en vrijer leven".

Zoals Arendt schrijft: "Het uiteindelijke doel was macht noch profijt, noch invloed in de wereld om bijzondere, tastbare belangen te dienen, waarvoor prestige, een imago van 'grootste macht in de wereld', nodig was en doelgericht gebruikt moest worden. Het doel was nu het imago zelf, zoals blijkt uit de taal van de probleemoplossers, met hun 'scenario's' en 'soorten publiek' - termen ontleend aan het theater".

Met dit doel voor ogen werd elk beleid een op korte termijn inwisselbaar middel. Met als gevolg, schrijft Arendt, dat "toen alle tekenen wezen op een nederlaag in een uitputtingsoorlog, het doel niet langer bestond in het vermijden van een vernederende nederlaag, maar in het vinden van manieren en middelen om dit niet toe te geven en geen 'gezichtsverlies' te lijden".

Democratische landen zullen volgens Arendt wegzinken in totalitarisme als ze zich te buiten blijven gaan aan leugens

Heeft het gewerkt, die strategie?

"De Amerikaanse taalkundige en politiek analist Noam Chomsky heeft eens gewezen op het effect van deze leugenachtige beeldvorming. Er is op Amerikaanse universiteiten onderzoek gedaan naar wat studenten denken te weten over de Vietnamoorlog. Ze denken dat die 200.000 Vietnamezen het leven heeft gekost. In werkelijkheid zijn het er 2 miljoen geweest. Chomsky zei toen: "Alsof de Duitsers zouden denken dat er 600.000 Joden zijn omgekomen in de Tweede Wereldoorlog en geen zes miljoen. Stel je voor wat wij over Duitsland zouden zeggen als Duitse studenten dit zouden beweren".

U heeft het over Nixon gehad, Bush, Trump. Maar zijn de presidenten volgens Arendt wel de echte schuldigen, of zijn ze uithangborden geworden van een leugenachtig systeem?

"Daar is Arendt dubbel over. Zij stelt dat Johnson en Nixon zelf ook slachtoffer worden van de leugens van het Pentagon. Trump gaat weer een stap verder. Zijn leugens, bijvoorbeeld over het recordaantal mensen dat bij zijn inauguratie aanwezig was, zijn zo hilarisch dat ze op de lachspieren werken. Dat doet denken aan communistische regimes."

We kennen de propaganda van totalitaire regimes. Denkt Arendt dat de leugens van democratieën hier wezenlijk van verschillen?

"Zogenaamd democratische landen zullen volgens Arendt wegzinken in totalitarisme als ze zich te buiten blijven gaan aan leugens. In haar boek 'Totalitarisme' laat ze zien dat totalitaire regimes er komen dankzij de leugens, die de ideologie verbergen. Dat geldt net zo goed voor de VS ten tijde van Nixon als voor de Sovjet Unie."

Wat is daar tegen te doen?

"Arendt benadrukt het belang van de vrije pers: 'Wat vaak gesuggereerd werd, is nu bevestigd: zolang de pers vrij is en niet corrupt, heeft ze een enorm belangrijke rol te vervullen en kan ze terecht de vierde macht genoemd worden.'

Wat dat betreft sluit Arendt aan bij wat hoofdredacteur Ben Bradlee in de film The Post zegt, als hem wordt afgeraden delen uit The Pentagon Papers te publiceren: 'De enige manier om het recht op publiceren uit te oefenen, is door te publiceren'.

"The Washington Post nam een groot risico door delen uit The Pentagon Papers in de openbaarheid te brengen. Het is maar zeer de vraag of huidige kranten vandaag de dag bereid zouden zijn zo'n groot risico te nemen. In België zie ik de kwaliteit van zogenaamde kwaliteitskranten als De Morgen en De Standaard alleen maar achteruitgaan."

Wij kunnen met elkaar een samenleving opbouwen die de naam samenleving waardig is

U bent somber.

"Ik blijf hopen op een democratisch reveil. Arendt zou het eens zijn met de uitspraak dat elke maatschappij de politici krijgt die ze verdient. Maar ze zou er aan toevoegen: de maatschappij, dat zijn wij. En wij kunnen met elkaar een samenleving opbouwen die de naam samenleving waardig is. Het vergt toewijding, inspanning. Maar het kan. Het is alleen wel een waagstuk.

"Een beroemd geworden gesprek met de Duitse journalist Günter Gaus, dat wij nu ook hebben vertaald en opgenomen in de bundel, eindigt met dat waagstuk. Arendt zegt daarover: 'En ik zou eraan toevoegen dat dit waagstuk vertrouwen in de mensen veronderstelt. Dat betekent een nauwelijks te vatten, maar fundamenteel vertrouwen in het menselijke in alle mensen. Anders is het niet mogelijk'. In dat vertrouwen speelt persvrijheid een belangrijke rol. Want zoals de rechter zegt, die The Washington Post uiteindelijk in het gelijk stelt: de pers is er niet om de bestuurders te dienen, maar om degenen te dienen die bestuurd worden."

Hannah Arendt: 'Het waagstuk van de politiek'. Vertaald door Dirk De Schutter en Remi Peeters. Uitgeverij Klement, verschijnt 1 mei.

Lees ook: Spielberg laat Nixon in The Post alles zeggen wat Trump nu ook zegt

Deel dit artikel

Trump gaat een stap verder. Zijn leugens zijn zo hilarisch, die doen denken aan communistische regimes

Democratische landen zullen volgens Arendt wegzinken in totalitarisme als ze zich te buiten blijven gaan aan leugens

Wij kunnen met elkaar een samenleving opbouwen die de naam samenleving waardig is