Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Jong geleerd is oud onthouden

Samenleving

Willem Schoonen

De 920jarige Harriette Thompson was in 2015 de oudste brouw die ooit een marathon voltooide. Lichaamsbeweging is een manier om de hersens fit te houden. © Trouw
wetenschap

Als het geheugenverlies toeslaat, kan ook de hersentrainer nog weinig doen. Maar dat betekent niet dat de hersenen niet te beïnvloeden zijn. Integendeel.

Om een marathon te lopen moet je trainen, maar het heeft geen zin daarmee een dag voor de wedstrijd te beginnen. Met hersenen en geheugen is het niet anders; je hebt, door je activiteiten, opleiding en manier van leven, grote invloed op hun conditie, maar als stoornissen eenmaal toeslaan helpt de geheugentrainer niet meer.

Onderzoekers hebben hun best gedaan om na te gaan of geheugentraining en serious gaming het verouderende brein kunnen helpen. Maar, áls ze al een effect vinden, is dat miniem, zegt Roy Kessels, hoogleraar neuropsychologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, en onderzoeker bij het Donders Instituut aldaar.

In de hitte van de zomer kwamen er uit de Verenigde Staten onderzoeksresultaten die zo spectaculair waren dat we ze niet in de krant durfden zetten. Onderzoekers van de University of South Florida hadden een groep van meer dan tweeduizend mensen gevolgd, waarvan de helft tien sessies van een uur hersentraining had gehad en de andere helft niet. Na tien jaar kwam in beide groepen dementie voor, maar in de tweede groep twee keer zo veel als in de eerste.

Lees verder na de advertentie
In de hitte van de zomer kwamen er uit de Verenigde Staten on­der­zoeks­re­sul­ta­ten die zo spectaculair waren dat we ze niet in de krant durfden zetten

Tien uur hersentraining had de kans op dementie met de helft verminderd! En dat na een periode van tien jaar, waarin geen training meer werd gevolgd!

Je hoeft niet heel lang te hebben doorgeleerd om te vermoeden dat dat niet waar kán zijn. Het klinkt alsof je met een suikerklontje een epidemie voorkomt. Of het waar is moet ook nog blijken; de onderzoeksresultaten zijn gepresenteerd op twee congressen, ze moeten nog in een serieus wetenschappelijk tijdschrift worden gepubliceerd. Het staat te bezien of ze de goedkeuring krijgen van deskundige referenten.

Zo'n serieus tijdschrift is Neuropsychological Rehabilitation, dat een dezer dagen met een speciale editie komt die geheel gewijd is aan hersentraining. Roy Kessels is een van de samenstellers van die editie. "Als je het onderzoeksveld overziet", zegt hij, "moet je concluderen dat we in de afgelopen dertig jaar nauwelijks wijzer zijn geworden. De studies die zijn gedaan naar de effecten van hersentraining geven uiteenlopende resultaten. En veel van die studies zijn niet adequaat opgezet."

"Je kunt van hersentraining geen wonderen verwachten; als je al een effect vindt zal het klein zijn. Om een klein effect te vinden moet je grote groepen proefpersonen hebben en controlegroepen van mensen die geen hersentraining krijgen. Zulk grootschalig onderzoek krijg je echter nauwelijks gefinancierd."

Tien uur hersentraining had de kans op dementie met de helft verminderd!

De effecten van hersentraining die je vindt, zijn meestal van korte duur. Als je met de training stopt zijn ze snel verdwenen. En de effecten blijven doorgaans beperkt tot de getrainde taak. Oefening baart kunst; als je traint op geheugen, wordt dat beter; train je op patroonherkenning, dan ga je beter patronen herkennen. Waar onderzoekers echter verlangend naar uitkijken zijn effecten die zich niet beperken tot de getrainde taak, maar zich manifesteren in andere prestaties.

Het eerste bewijs daarvoor werd gevonden door onderzoekers van het Karolinska Instituut in Stockholm, in 2010. Met hersenscans konden zij aantonen dat een intensieve training van het werkgeheugen van proefpersonen vruchten afwierp bij uiteenlopende taken.

Kessels: "In dat onderzoek werd een adaptieve training toegepast, waar een goede prestatie een moeilijker taak oplevert. Zoals de levels in een game. Dat is belangrijk voor een training; dat je de grens van je kunnen opzoekt. Het moet geen routinespelletje worden. Met de komst van de computertechnologie hebben we veel meer mogelijkheden gekregen om adaptieve trainingen te ontwerpen."

Je zou nog veel meer en grotere studies moeten doen om te zien wat hier precies gebeurt. Maar intussen, zegt Kessels, zou de wetenschap ook al vast wat verder moeten kijken. "Hoe fascinerend ook, ik ben uiteindelijk niet geïnteresseerd in wat er op moleculair en neuraal niveau gebeurt, maar wat de effecten zijn in het dagelijks leven en functioneren van mensen."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Oefening baart kunst; als je traint op geheugen, wordt dat beter; train je op pa­troon­her­ken­ning, dan ga je beter patronen herkennen

© thinkstock

Heilige graal

"De hersenen zijn plastisch, op een indrukwekkende manier; we slaan voortdurend van alles op. Maar de vraag is of en hoe je die processen kunt optimaliseren. En dan gaat het mij niet om wat die moleculen en neuronen doen, maar de vertaling daarvan naar gedragsveranderingen. Daar ligt voor een neuropsycholoog de heilige graal."

Als ongevallen en hersenziekten uitblijven, wordt leeftijd bepalend voor het functioneren van de bovenkamer. En daar vind je enorme verschillen tussen mensen. Onderzoekers zijn gefascineerd door wat zij de super agers noemen, de superoudjes, mensen wier hersenen nog precies zo werken als vijftig jaar geleden, toen ze jong waren. Dat heeft te maken met de capaciteit van hun hersenen. Dat kun je niet alleen zien in een scan, zegt Kessels, maar heeft ook te maken met wat wetenschappers de 'cognitieve reserve' zijn gaan noemen (zie kader onderaan). Door opleiding, werk, (denk)sport en sociale activiteiten kun je in de loop van je leven cognitieve kracht ontwikkelen, het vermogen waar te nemen, te leren en problemen op te lossen.

Kessels: "Die cognitieve reserve zorgt ervoor dat je beter bestand bent tegen achteruitgang in de hersenen. Je bent beter in staat die verminderde vermogens te compenseren." Compensatie is een belangrijk antwoord op haperende hersenen. Je kunt dat ook op neuraal niveau zien, zegt Kessels. In een functionele MRI wordt hersenactiviteit gemeten terwijl mensen een bepaalde taak uitvoeren.

Die cognitieve reserve zorgt ervoor dat je beter bestand bent tegen achteruitgang in de hersenen. Je bent beter in staat die verminderde vermogens te compenseren

Roy Kessels

Kessels: "Bij jongeren, én bij de super agers, zie je dat die taak met één bepaald deel van de hersenen tot een goed eind wordt gebracht. Bij ouderen zie je meer hersengebieden actief worden. Die kunnen het mindere functioneren van dat ene hersengebied dus compenseren door andere delen van de hersenen in te schakelen. Ouderen met weinig cognitieve reserve gaat dat compenseren minder goed af."

Een goede cognitieve reserve beschermt tegen geheugenverlies en de gevolgen van dementie of een herseninfarct. Trekt hieruit niet de conclusie dat dementie je eigen schuld is (had je maar cognitieve reserve moeten opbouwen!) want dat is niet zo, zegt Kessels: "Dementie is niet jouw schuld. Maar je kunt de gevolgen ervan uitstellen of verminderen. Mensen kunnen evenveel hersenschade hebben, maar de een kan dat beter compenseren dan de ander."

Elektrische stroompjes

Die cognitieve reserve bepaalt ook of iemand baat heeft bij hersentraining of een therapie als hersenstimulatie met elektrische stroompjes. Dat willen de onderzoekers in het Donders Instituut nu gaan uitwerken.

Kessels: "Tot nu toe deden we alleen een meting van de intelligentie. Dat kan veel beter." Er is nu een vragenlijst die een maat oplevert voor de cognitieve reserve. De lijst vraagt naar opleiding, beroep, maar ook dagelijkse activiteiten als krant lezen, koken, autorijden, hobby's als sporten, muziek maken, theaterbezoek, (klein)kinderen en huisdieren. Doel van het onderzoek is uit te vinden of deze vragenlijst kan helpen patiënten te selecteren die bij beginnende geheugenproblemen baat kunnen hebben bij iets als hersentraining.

Tot nu toe deden we alleen een meting van de intelligentie. Dat kan veel beter

Roy Kessels

Bedrijven verdienen goed aan dementievrees

De discussie over de vraag of hersentraining werkt of niet is geen spelletje. Hersentraining is een grote en groeiende markt met forse commerciële belangen. Er gaan miljarden in om.

De grootste aanbieder van hersentraining, in de vorm van spelletjes die je op je mobiel kunt spelen, is Lumosity. Het Amerikaanse bedrijf heeft naar eigen zeggen zo'n 70 miljoen gebruikers wereldwijd, die 15 dollar per maand of 80 dollar per jaar betalen voor gebruik van zijn apps. Dat betekent een omzet van vele honderden miljoenen, en een gerapporteerde jaarwinst van zo'n 24 miljoen dollar.

Lumosity werd eerder dit jaar op de vingers getikt door de Amerikaanse marktautoriteit, de Federal Trade Commission. Lumosity had in zijn reclamecampagnes beweerd dat zijn spelletjes prestaties op school, sportveld en werkvloer zouden verbeteren en geheugenverlies door ouderdom en dementie zouden vertragen. Daarmee werd profijt getrokken uit de angst van mensen voor verstandelijk beperkingen, zonder dat er enig wetenschappelijk bewijs was voor die claims, aldus de Amerikaanse toezichthouder. Lumosity kreeg een boete van 2 miljoen dollar. Vergaande claims over de preventie van dementie en herseninfarct zijn op de website van de onderneming niet meer te vinden.

De discussie over de vraag of hersentraining werkt of niet is geen spelletje

Lumosity was niet de eerste die om deze reden werd bestraft. Een jaar voordien had de Trade Commission al een boete uitgedeeld aan Focus Education, die claimde dat zijn Jungle Rangers, een computerspel, kinderen aan betere schoolprestaties zou helpen.

De wetenschappelijk wereld is verdeeld over de kwestie. Zo'n zeventig Amerikaanse wetenschappers keerden zich in een verklaring, twee jaar geleden, tegen claims van aanbieders van hersentraining en tegen de medewerking die sommigen van hun collega's daaraan gaven. Daar tegenover staan wetenschappers die vrezen dat door ingrepen zoals die van Trade Commission het kind met het badwater wordt weggegooid.

In een discussie daarover, op de website Alzforum, schreef de Britse cognitiewetenschapper John Harrison: "Omdat duidelijk bewijs voor of tegen ontbreekt, lijkt een agnostische houding me het beste. Als mensen het idee hebben dat ze geholpen zijn met hersentraining, is het prima als ondernemingen die trainingen aanbieden, op voorwaarde dat de consument een goede bijsluiter krijgt."

De Nijmeegse klinisch neuropsycholoog Roy Kessels komt tot eenzelfde conclusie. Bij al het onderzoek naar de effecten van geheugentraining kijken we misschien naar de verkeerde uitkomsten, zegt hij: "Onderzoekers proberen met allerlei tests vast te stellen of er een effect van hersentraining te vinden is. Maar het gaat uiteindelijk niet om de uitslag van een testje. Het gaat om effecten op het dagelijks leven en functioneren. En dat kan best een placebo-effect zijn.

Of mensen hebben door regelmatige geheugentraining geleerd hoe ze zich moeten afsluiten voor hun omgeving om een taak tot een goed eind te brengen. Of mensen hebben door het spelen van spelletjes het gevoel gekregen meer controle te hebben over hun doen en laten. Wat dan precies de mechanismen en de oorzaken zijn, is minder belangrijk dan het effect op de kwaliteit van leven."

Als mensen het idee hebben dat ze geholpen zijn met her­sen­trai­ning, is het prima als ondernemingen die trainingen aanbieden

John Harrison



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
In de hitte van de zomer kwamen er uit de Verenigde Staten on­der­zoeks­re­sul­ta­ten die zo spectaculair waren dat we ze niet in de krant durfden zetten

Tien uur hersentraining had de kans op dementie met de helft verminderd!

Oefening baart kunst; als je traint op geheugen, wordt dat beter; train je op pa­troon­her­ken­ning, dan ga je beter patronen herkennen

Die cognitieve reserve zorgt ervoor dat je beter bestand bent tegen achteruitgang in de hersenen. Je bent beter in staat die verminderde vermogens te compenseren

Roy Kessels

Tot nu toe deden we alleen een meting van de intelligentie. Dat kan veel beter

Roy Kessels

De discussie over de vraag of hersentraining werkt of niet is geen spelletje

Als mensen het idee hebben dat ze geholpen zijn met her­sen­trai­ning, is het prima als ondernemingen die trainingen aanbieden

John Harrison