Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Jagen op nepnieuws is een serieuze aangelegenheid

Home

Isabel Baneke

Facebook biedt de mogelijkheid nepnieuws te rapporteren met een speciale knop. © ANP

Nepnieuws is een hype. Er wordt onderzoek gedaan, fondsen komen los. Een groep toegewijde nieuwscheckers van de Universiteit Leiden trekt op verzoek van Google en Facebook ten strijde tegen verzonnen verhalen.

Er klinkt gelach uit de deuropening van kamer 003 in het Leidse universiteitsgebouw. Zij aan zij staan drie mannen voorover gebogen boven een van de bureaus met daarop een computer. Turend naar het scherm verkneukelen ze zich over een bericht op de website van het Algemeen Dagblad. 'Pastoor die net als Jezus over water wilde lopen opgegeten door krokodil', zo luidt de kop. De 'nieuwscheckers' hebben beet.

Lees verder na de advertentie

Mediawetenschappers Alexander Pleijter (46) en Peter Burger (55) stropen al bijna tien jaar lang het internet af op zoek naar (gedeeltelijk) verzonnen nieuws. 's Avonds, tussen de door hen gegeven lessen in en met vlagen fulltime proberen ze de journalistieke zin van de onzin te scheiden.

Vaak worden ze geholpen door Leidse journalistiekstudenten. En soms halen de verzinselontmaskeraars ook experts van andere faculteiten binnen, zoals de derde man voor het bureau, bioloog Mark Reid (27), die verhalen over gezondheid en dieren controleert.

Kloppen de cijfers? Is het echt zo gezegd? En blijkt die bewering heus uit gedegen onderzoek? Stroken de gepresenteerde 'feiten' niet met de waarheid, dan markeert de groep het artikel als (gedeeltelijk) onwaar.

Alternatieve feiten, propaganda en on­vol­le­dig­heid: allerhande 'verkeerde' informatie wordt onder de noemer nepnieuws geschaard

Haar conclusies zijn te vinden op de website nieuwscheckers.nl, en spoedig ook op Facebook. De Leidse broodjeaapexperts hebben de handen namelijk kort geleden ineengeslagen met nu.nl, om het immense sociale netwerk - voor nu vrijwillig - te helpen met hun strijd tegen het fenomeen dat sinds de afgelopen Amerikaanse verkiezingen overal rondgonst: 'nepnieuws'.

Alternatieve feiten, propaganda en onvolledigheid: allerhande 'verkeerde' informatie wordt onder de noemer nepnieuws geschaard. Zelf definiëren de nieuwscheckers de term als geheel of gedeeltelijk verzonnen berichten die vanuit commerciële, politieke of andere ideologische beweegredenen gepresenteerd worden als nieuws.

Krokodillen

Artikelen zoals die op het computerscherm. Burger stuitte gisteravond per toeval op het stuk over de door krokodillen verslonden Zimbabwaanse pastoor. Hij herkende het verhaal, dat naast het AD ook onder meer door De Telegraaf, Powned en GeenStijl werd gebracht, direct. De Nederlandse nieuwsorganisaties verkregen het 'nieuws' via Britse kranten als The Independent, The Daily Mail en Metro, die in hun versies de Nigeriaanse Daily Post citeerden. Op zijn beurt haalde de laatste de Zimbabwe Herald aan. Maar op de website van die krant is niets te vinden over het lotgeval van de evangelist.

Wie een paar steekwoorden van het artikel intikt op Google, ontdekt gauw dat het verhaal oorspronkelijk van de openlijk satirische website National News Bulletin komt, waar het in februari werd geplaatst.

Bovendien blijkt het niet het eerste nieuwsstuk over een Afrikaanse 'profeet' die meende over water te kunnen lopen. In 2006 en 2014 ging een zeer vergelijkbaar verhaal de wereld over, dat Burger nota bene zelf onderzocht. Hoewel de details van dat stuk niet helemaal klopten, bleek de kern toen overigens wel te kloppen, tien jaar geleden verdronk een kapper uit Gabon nadat hij Jezus nadeed. Maar in dit geval luidt de conclusie: nepnieuws.

"Het meeste nepnieuws ontstaat zoals dat krokodillenverhaal", aldus Burger. "Hoewel sommige berichten van A tot Z uit de duim zijn gezogen, wordt vaker een klein, waar feit stapje voor stapje compleet uit zijn verband gerukt. En nepnieuws blijft jaren goed. Hetzelfde foutieve bericht wordt keer op keer afgestoft en hergebruikt. Media veranderen een paar details, zetten er een nieuwe kop boven en voilà: hetzelfde stuk gaat opnieuw viral."

Een voorzichtige eerste conclusie: hier in Nederland valt het wel mee met nepnieuws

Experiment

De waarheidscheckers speuren zelf het web af op zoek naar sterke verhalen, maar krijgen tegenwoordig ook mogelijk foutief nieuws aangereikt door Facebook. Gebruikers van het sociale netwerk kunnen berichten die ze wantrouwen rapporteren als mogelijk 'nep'. Twijfelt een variërend aantal mensen aan hetzelfde nieuws, dan belandt het in een inbox waar de feitencontroleurs van de Leidse universiteit en nu.nl erbij kunnen.

De samenwerking tussen de drie media is een experiment. Het is de bedoeling dat als zowel de nieuwscheckers als nu.nl een bericht als 'nep' bestempelt, Facebook deze als zodanig op zijn website labelt. Hoe Facebook de berichten het beste kan filteren en hoe de analisten zelf het meest effectief te werk kunnen gaan, dat wordt op dit moment nog getest.

Een voorzichtige eerste conclusie: hier in Nederland valt het wel mee met nepnieuws. "De ene dag krijgen we een handjevol berichten binnen, de andere dag veertig", stelt Pleijter. "Het varieert nogal. In ieder geval geen honderden artikelen per dag." Foute berichtgeving lijkt tot dusver amper effect te hebben, ook niet tijdens de afgelopen verkiezingsstrijd. "Toen checkten we de uitspraken van landelijke politici met een groep van veertig studenten. Fulltime."

Hoewel dat geen invloed op de uitslag bleek te hebben, deden politici weldegelijk gewaagde uitspraken voor electoraal gewin. Zo beweerde PVV-leider Geert Wilders dat er op veel scholen vaak enkel halalvoedsel wordt geserveerd.

Student-assistent Jamie Schemkes (24), die ook is aangesloten bij de nieuwscheckers en momenteel de omvang van Nederlands nepnieuws in kaart probeert te brengen, controleerde de stelling met zeven andere journalisten in spe. Samen belden ze 114 middelbare scholen op om de uitspraak tegen het licht te houden. "En wat bleek?", zegt ze vrolijk. "Slechts één schoolkantine bood leerlingen niets anders dan halal. Wilders verkocht klinkklare onzin."

Hoe kan het fenomeen zo veel aandacht krijgen, terwijl nepnieuws slechts een beperkte rol speelt? "Hoewel het zich anno 2017 met de komst van sociale media sneller verspreidt, is valse informatie niet nieuw", stelt Burger. Verzinsels zijn van alle tijden. Zelf houdt hij zich al twintig jaar bezig met broodjeaapverhalen.

Recentelijk is nepnieuws verworden tot een mediahype, een uitgeholde term waar ook framing en spin onder vallen. "En dat is positief. Er wordt onderzoek gedaan, fondsen komen los. En mediareuzen als Facebook en Google krijgen aandacht voor het probleem en nemen maatregelen die de betrouwbaarheid van online informatie vergroten. Zo verschijnen onze checks sinds kort daar bovenaan de zoekresultaten."

Recentelijk is nepnieuws verworden tot een mediahype, een uitgeholde term waar ook framing en spin onder vallen

Bovendien, vult Pleijter aan, worden journalisten wakker geschud. "Vaak doen zij heel hoogdravend over waarheidsvinding, hoor- en wederhoor en feiten checken, terwijl dat in de praktijk niet gebeurt." Vorige week bijvoorbeeld, meende de NOS dat de LPF volgens de peilingen in 2002 de grootste zou worden. Pleijter tikte ze op de vingers. "Factcheckers professionaliseren zo het vak."

Lessen mediawijsheid

Ook hopen de mediawetenschappers dat lezers en luisteraars zich door de uitgebreide aandacht bewust worden van het feit dat niet alle informatie die media brengen, betrouwbaar is, en dat scholen bijvoorbeeld met lessen mediawijsheid komen. "Ik zou graag zien dat het publiek zich kritischer opstelt, en ontdekt dat je een verhaal met een paar muisklikken kunt controleren."

Want in Nederland mag het vooralsnog meevallen met nepnieuws, in de Verenigde Staten is het fenomeen groter. Tijdens de verkiezingen onthulde BuzzFeed dat Macedonische jongeren zich op Trump-aanhangers richtten met verzonnen 'feiten' over Clinton. Zo zou ze bijvoorbeeld vanuit een pizzeria een ondergronds pedofielennetwerk beheren.

Burger: "Anders dan Nederland heeft Amerika maar twee partijen, is het land sterk gepolariseerd en het belangrijkste: heeft het 320 miljoen inwoners. Dat maakt het aantrekkelijk voor duimzuigers om spectaculair nepnieuws te verspreiden, om zo het aantal bezoekers naar jouw site op te schroeven waardoor advertenties vaker bekeken worden."

Want daar draait het meestal om: inkomsten. De mediadocent wijst naar het stuk over de opgegeten pastoor op zijn computerscherm. "Met aangezette verhalen lok je mensen. Dit stuk is met 138.000 clicks het best gelezen stuk van de site, en heeft zo geld in het laatje van het AD gebracht."

En dan mag zo'n krokodillenverhaal relatief onschuldig zijn, andere berichten kunnen wel degelijk schade aanrichten. Pleijter noemt een steeds terugkerend artikel over een hondje dat door vluchtelingen in elkaar zou zijn getrapt."Schuimbekkend gaan mensen na het lezen van zo'n stuk tekeer. Terwijl de makers een foto van een hondje met zijn poot in het verband naast een plaatje van drie eng uitziende Britse gedetineerden hebben gezet. Een verzonnen verhaal erbij en klaar. Totale onzin, maar met effect."

Momenteel onderhandelen we met Facebook over een permanentere vorm van nieuws controleren, voor wanneer de proef ten einde komt

Peter Burger

Ze bestrijden dit soort nepnieuws zo snel als ze kunnen, maar soms bekruipt de nieuwscheckers het gevoel dat hun werk is als dweilen met de kraan open. "Initiatieven als deze zijn een stap in de goede richting. Wat de motivatie van Google en Facebook is weet ik niet, misschien is het een schijnvertoning, wellicht willen ze werkelijk verantwoordelijkheid nemen."

Wat als de nepnieuwsrage is uitgewoed? "Momenteel onderhandelen we met Facebook over een permanentere vorm van nieuws controleren, voor wanneer de proef ten einde komt", zegt broodjeaapexpert Burger. "Als ik groot mag dromen worden we hét factcheckcentrum van Nederland, en werken we samen met medici, politicologen en experts van andere faculteiten." Zelf zetten de twee mediawetenschappers voort. Hype of geen hype.

Lees ook: Facebook is te snel groot geworden

Deel dit artikel

Alternatieve feiten, propaganda en on­vol­le­dig­heid: allerhande 'verkeerde' informatie wordt onder de noemer nepnieuws geschaard

Een voorzichtige eerste conclusie: hier in Nederland valt het wel mee met nepnieuws

Recentelijk is nepnieuws verworden tot een mediahype, een uitgeholde term waar ook framing en spin onder vallen

Momenteel onderhandelen we met Facebook over een permanentere vorm van nieuws controleren, voor wanneer de proef ten einde komt

Peter Burger