Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In utopia wonen is ook niet alles

Samenleving

Leonie Breebaart

Thomas More's fictieve eiland Utopia. © RV
Interview

'Utopia', het revolutionaire boek van Thomas More, verscheen 500 jaar geleden. Ideeënhistoricus Toon Van Houdt verdiepte zich in de nawerking van dit oerboek.

Utopisch? Dat woord associëren we tegenwoordig vooral met linkse ideeën - zo niet met luchtfietserij. Met visionaire plannen voor een samenleving waarin privébezit is uitgebannen en klassentegenstellingen zijn opgeheven. Vreemd is die associatie niet: in het ontwerp van zijn communistische maatschappij liet Karl Marx zich inspireren door de ideale samenleving die wordt geschetst in 'Utopia', de klassieker van Thomas More.

Maar is utopisch denken wel zo sterk verbonden met links gedachtengoed? Waren er geen christelijke utopisten? Hoe is het eigenlijk mogelijk dat een oprecht katholiek als Thomas More, die ook nog eens joeg op ketters, iemand als Marx wist te inspireren? Als opmaat voor de discussie die deze herfst over 'Utopia' zal losbarsten, leggen we die vragen voor aan Toon Van Houdt, een Vlaamse ideeënhistoricus die zich verdiepte in de nawerking van More's utopische oerboek.

Ten eerste: wat maakte het boek zo revolutionair?
"Thomas More breekt met de christelijke traditie van het paradijs na de dood. Misschien, héél misschien kun je hier tijdens je leven iets van het paradijs opsnuiven, maar groot is die kans niet. De hoop op een betere wereld wordt dus doorgeschoven. Wat doet More? Die zegt: nee, die ideale wereld kunnen we hier en nu gaan maken. Dat is echt een verschuiving, een radicale breuk en die zet zich door in de latere Utopia's uit de zestiende en zeventiende eeuw."

Lees verder na de advertentie
Misschien, héél misschien kun je hier tijdens je leven iets van het paradijs opsnuiven, maar groot is die kans niet

Toon van Houdt

Al die schrijvers die in het kielzog van Thomas More ook Utopia's gingen schrijven, waren die dan allemaal van hun geloof gevallen?
"Aanvankelijk zeker niet, vaak waren ze zelfs heel gelovig. De Duitse predikant Johann Valentin Andreae bijvoorbeeld was een zeer godvruchtig man, wat wel af te lezen is aan de naam van zijn utopie uit 1619, 'Christianopolis'. Die ideale maatschappij had zeer christelijke trekken, dat zag je alleen al aan de architectuur. Chistianopolis is opgebouwd als vierkant dat door vier wegen doorsneden wordt, en dan krijg je dus een kruis. Op het marktplein staat een 'tempel' en zo gaat het maar door, tot in het kleinste detail zit die stad vol christelijke symboliek. Dat is trouwens typisch voor utopisten, dat ze aan architecturale details zoveel zorg besteedden."

Hoe ideaal zou het zijn geweest om in zo'n stad te leven?
"Eén bezwaar tegen vrijwel alle Utopia's is dat het gezinsleven er wordt aangetast. Je ziet dat al bij Thomas More: er is wel een soort kerngezin, maar dat staat in dienst van het grote geheel. Een frappant voorbeeld is de fameuze utopie 'Zonnestad', geschreven door de Napolitaanse monnik Tommaso Campanella, die als ketter werd beschouwd, maar juist door de radicaliteit van zijn ideeën veel invloed had. In de Zonnestad van Campanella worden mannen en vrouwen van hogerhand onttrokken aan het gezin om op speciale wijze opgevoed, zeg maar rustig heropgevoed te worden."

Ziet u van die strategie ook moderne voorbeelden?
"Het is misschien een gevaarlijke sprong, want er zitten wat eeuwen tussen, maar het vervangen van een kerngezin door een 'ideaal gezin' dat door de staat wordt gecontroleerd, zie je terug in het nazisme: namelijk in het Lebensbornproject om ideale Germanen te produceren. Himmler liet SS-solaten koppelen aan arisch zuivere meisjes, en die kinderen werden onder de hoede van SS-bazen opgevoed.

Het Derde Rijk wordt tegenwoordig niet meer herkend als utopisch project, maar het heeft er heel wat trekken van. Dat is dus een lijn die je kunt doortrekken van Campanella tot in de twintigste eeuw. Bij Thomas More is zo'n voorstel trouwens veel dubbelzinniger: hij lijkt ook steeds door te hebben dat zijn ideale samenleving kan ontaarden."

Eén bezwaar tegen vrijwel alle Utopia's is dat het gezinsleven er wordt aangetast

Toon van Houdt

Eigenlijk werd de 'Utopia' dus te serieus genomen. Hoe kwam dat dan?
"De eerste jaren nadat 'Utopia' was gedrukt, werd het boek vooral gewaardeerd als literair werk. Maar More had wel iets losgeweekt: de gedachte dat een ideale wereld gerealiseerd kan worden. In een tijd dat Europa werd geteisterd door godsdienstoorlogen, door chaos en ontwrichting, viel dat idee in vruchtbare aarde. Daar kwam bij dat de wetenschap in die tijd grote vooruitgang boekte. Zo groeide het vertrouwen dat techniek de menselijke conditie kon verbeteren. De utopische samenleving werd meer dan een onbereikbare droom, het werd een blauwdruk van een betere samenleving."

Maar een droom hebben is één, hem realiseren is een tweede. Hoe krijg je mensen zo ver hun bezit op te geven of zelfs hun minnaars eerlijk te delen - om maar één rode draad in het utopische denken te noemen.
"Ja, hoe krijg je mensen zo onzelfzuchtig? In de tijd van Thomas More geloofden de meeste auteurs nog in de natuurlijke goedheid en maakbaarheid van de mens. Toch is er dan al een kapitaal verschil tussen gewone humanisten en utopisten. De humanisten geloven in opvoeding. Als we het volk maar opvoeden, of eerder indoctrineren met de juiste ideeën, dan wordt dat volk vanzelf beter. More was daar sceptisch over, hij vond zo'n heropvoeding een risicovolle onderneming die net zo goed kon mislukken.

Daarom moest de staat ook zorgen voor een betere omgeving. En voor instituties die zorgen dat de zaken eerlijk worden verdeeld. Dat idee hebben de socialisten natuurlijk opgepakt; Marx verwijst uitdrukkelijk naar More als hij zijn lezers voorhoudt hoe een communistische staat eruit moet zien. Alleen gaat hij net als veel andere navolgers voorbij aan de zweem van wantrouwen dat More zijn eigen utopie meegeeft, en dat zijn Utopia juist tot zo'n geniale tekst maakt."

De overeenkomsten tussen Utopia en de socialistische heilstaat zijn niettemin opvallend. Uit More's 'Utopia' mocht je niet weg; waarom zou je ook, het was toch een ideale samenleving? In de voormalige Oostbloklanden gold hetzelfde: een ware socialist wíl niet eens naar het Westen. Zijn er eigenlijk utopieën denkbaar waarin het individu niet gevangengezet wordt?
"Daarvan zijn talloze voorbeelden, al zijn het wel vooral kleinschalige initiatieven, zoals de socialistische leefgemeenschappen van de negentiende eeuw, bepaalde communes in de jaren zeventig van de vorige eeuw en het tegenwoordige stadsactivisme. Daar was in elk geval ruimte om te vertrekken als je dat wilde. Al moet ik zeggen dat zulke kleinschalige utopische projecten al met al bijzonder weinig sporen hebben nagelaten in de literatuur.

Telkens weer zie je dat schrijvers met de beste bedoelingen proberen een utopische samenleving te schetsen, en telkens trappen ze in dezelfde valkuil: de individuele vrijheid wordt opgeofferd aan groepsdwang, vooruitgangsgeloof leidt tot onderwerping van de mens aan de techniek. Dat zijn natuurlijk de thema's van de grote 'dystopische' romans van de twintigste eeuw, zoals 'Brave New World' van Huxley en '1984' van Orwell."

Al moet ik zeggen dat zulke kleinschalige utopische projecten al met al bijzonder weinig sporen hebben nagelaten in de literatuur

Toon van Houdt

Erik de Bom en Toon van Houdt - Andersland. In de voetsporen van Thomas More © RV

Zou je kloosters eigenlijk kunnen beschouwen als geslaagde utopie?
"Ja, nu je het zegt. Misschien zijn kloosterordes wel de laatste reservaten waar een utopisch gedachtengoed kan overleven. Het zijn kleine gemeenschappen, het individu staat in dienst van het geheel, maar vooral: er heersen strenge regels. Daar heb je die dubbelzinnigheid weer. Utopisten geloven misschien in een betere samenleving met betere mensen, maar ze vertrouwen er ook weer niet echt op dat het goed komt, en dus nemen ze strenge voorzorgsmaatregelen."

Als utopieën zo vaak uitlopen op controlestaten, waarom zouden we dan überhaupt nog utopisch denken?
"Dat zit in de mens denk ik: die hunkering naar betere leefomstandigheden, de behoefte om radicaal opnieuw te beginnen. Net als het besef dat de staat de zwakten van de mens niet kan wegnemen. Je kunt je alleen afvragen hoe leefbaar zelfs een ideale samenleving is. Dat probleem beschrijft de Noors-Deense schrijver Ludvig Holberg in zijn boek 'Onderaardse reis van Klaas Klim' uit 1741.

Nadat Klaas in de omgeving van Bergen in een vulkaanmond is gevallen, rolt hij van de ene utopische wereld in de andere. Zo ook in Spalank, het Land van Onschuld. Dat land heeft helemaal geen wetten nodig, omdat de inwoners een diepgewortelde goedheid bezitten. Helaas bevalt deze utopie Klaas helemaal niet, hij klaagt dat de inwoners geen enkele elegantie bezitten. Het lijkt wel of hij op bezoek is in 'een bos vol eikenbomen'. Waarmee Holberg suggereert dat de gewone wereld, vol mensen van vlees en bloed, misschien leefbaarder is dan de meeste gerealiseerde utopieën."

Toon Van Houdt (1966) is als classicus en cultuurhistoricus verbonden aan de KU Leuven. Samen met historicus en filosoof Erik De Bom stelde hij de bundel Andersland. In de voetsporen van Thomas More samen. Uitgeverij Polis, 384 pag., € 24,95.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Misschien, héél misschien kun je hier tijdens je leven iets van het paradijs opsnuiven, maar groot is die kans niet

Toon van Houdt

Eén bezwaar tegen vrijwel alle Utopia's is dat het gezinsleven er wordt aangetast

Toon van Houdt

Al moet ik zeggen dat zulke kleinschalige utopische projecten al met al bijzonder weinig sporen hebben nagelaten in de literatuur

Toon van Houdt