Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In de lelijke kant van een held schuilt ook een les

Samenleving

Barbara Vollebregt

Helden van weleer © Studio Vonq

In onze tijd van sociale media staat zo'n beetje alles en iedereen ter discussie. Ook de nationale helden: Nederlanders zijn toe aan een nieuwe lichting.

Het was niet de eerste keer dat erover is gesproken, maar nu vielen ze samen: verhitte discussies over het bloederige verleden van de Nederlandse nationale helden. Het Mauritshuis in Den Haag kreeg veel kritiek na het verplaatsen van een buste van Johan Maurits die in de foyer had gestaan, premier Rutte waarschuwde voor een nieuwe Beeldenstorm. Ook de wens van de Amsterdamse J.P. Coenschool om haar naam te veranderen leverde verhitte discussie op. De naam van de omstreden gouverneur-generaal van de Verenigde Oost-Indische Compagnie zou niet meer bij de school passen.

Lees verder na de advertentie

Waar komt toch ineens de behoefte vandaan om na al die jaren nationale helden van hun voetstuk te stoten?

Het gaat met nationale helden niet anders dan met veel andere trending topics: wordt een discussie opgepakt op de sociale media, dan is het binnen de kortste keren een verhit debat, volgens Paul van Lange, hoogleraar psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. En dat in een tijd waarin alles ter discussie staat: "Het vertrouwen heeft in bijna iedere sector een knauw gekregen. Denk aan misstanden in de sport, de bankensector of binnen de kerk. Bij velen van ons is iets geknakt, waardoor de drang ontstaat te vernieuwen en verbeteren. Denk aan #MeToo."

Komen en gaan

Door die vernieuwingsdrang is het volgens Judith Pollmann, hoogleraar vaderlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, normaal dat we andere helden kiezen. "Er verdwijnen helden en er komen nieuwe helden bij."

Rembrandt is een geroemd kunstenaar, maar hij liet ook zijn vriendin opsluiten

Judith Pollmann, hoogleraar vaderlandse geschiedenis

Wat is de definitie van een held? Pollmann: "Het woord suggereert dat het om rolmodellen gaat waar we iets aan moeten hebben. We moeten leren beseffen dat veel helden goed waren in het een, maar soms ook fout in het ander. Rembrandt is een geroemd kunstenaar, maar hij liet ook zijn vriendin opsluiten. Maakt hem dat een slechte kunstenaar? Maarten Luther was een belangrijke denker, maar ook een antisemiet. Ze blijven historisch belangrijk, maar als rolmodel zijn ze vandaag de dag niet geloofwaardig."

Voor het groter goed

De schaduwkanten verdoezelen is volgens Pollmann geen oplossing. "We moeten juist blijven vertellen over de Nederlandse geschiedenis. In de mooie, maar ook in de lelijke kanten zit een les." Tijden veranderen en daarmee verandert ook wat we in helden zoeken. "De in de zeventiende eeuw immens populaire Piet Hein is niet meer hét voorbeeld voor kinderen van deze tijd. En dat is prima", zegt Pollmann.

Anders dan veel zeehelden, vorsten en militairen zijn we niet meer zo gebrand op het veroveren van land

Paul van Lange, hoogleraar psychologie

Helden veranderen met de tijd. Tegenwoordig voelen we ons wereldburgers, bijvoorbeeld, zegt hoogleraar psychologie Van Lange. "We zijn onderdeel van Europa, kunnen makkelijk overal heen reizen en kijken verder dan de buurt waarin we zijn opgegroeid. Maar door die wereldse blik staan mensen als Jan Pieterszoon Coen steeds vaker ter discussie. Hij deed dingen voor het collectief, de groep, het land, maar dat ging ten koste van andere groepen. Ooit werd daar voor het groter goed misschien overheengekeken, maar nu voelen wij ons deel van de wereld. We kunnen ons daardoor beter inleven in andere landen, mensen en culturen. Dat gaat gepaard met het uitvergroten van de zwarte randjes van onze helden. We accepteren het niet meer als iets ten koste gaat van anderen en zijn ook helemaal niet meer gebrand op het veroveren van land. Veel zeehelden, vorsten en militairen waren dat wel."

Helden veranderen, maar verdwijnen doen ze niet snel, aldus de psycholoog. "Helden hebben een emotionele waarde, we halen er inspiratie uit. Het zijn de leiders die we willen volgen. Voor sommige Amsterdammers is de recent overleden burgemeester Eberhard van der Laan een echte held. Stel je voor dat nu duidelijk wordt dat hij foute dingen heeft gedaan. Dat zullen mensen die hem als een held zien maar lastig kunnen verwerken. Aan zo'n held ontlenen zij hun identiteit en daardoor kunnen de emoties hoog oplopen."

'Eet mij op'

Door onze helden gemaakte fouten kunnen ons pijnlijk treffen. Waarom dan toch de voortdurende zoektocht naar helden? Historicus Pollmann: "We gebruiken historische helden om een verhaal over onszelf te vertellen. Heldenverering ontstaat doordat mensen zoeken naar de ultieme belichaming van een bepaald fenomeen. Die vinden ze in de herinnering aan vorsten, of zeehelden. Heldenverering met schilderijen of monumenten wordt ook gebruikt om een volgende generatie aan iets te herinneren. Zo had de verering van admiraal Michiel de Ruyter het doel te laten zien dat Nederland een grote zeevarende natie was."

Met die zeevarende natie voelt de Nederlander zich niet meer zo verbonden. En met Michiel de Ruyter identificeert niemand zich meer. Pollmann: "Mensen zoeken altijd naar helden die passen bij de tijdsgeest. Nu de rol van de vrouw belangrijker wordt gevonden en vrouwen zich vaker uitspreken, zie je bijvoorbeeld dat er meer behoefte is aan vrouwelijke helden."

"En dan heb je nog de lokale helden, die ongekend populair zijn in een dorp of stad. Zoals de Leidse burgemeester Pieter van der Werf die zich in de zestiende eeuw onsterfelijk maakte, doordat hij tijdens het beleg van Leiden tegen het hongerende volk zou hebben gezegd: "Hier is mijn zwaard, snijd mij in stukken en eet mij op, liever dan de stad over te geven aan de vijand". Hij werd wereldberoemd in Leiden, zegt Pollmann. "Maar het gaat bijna zeker om een mythe."

slachtofferhelden

Slachtofferhelden hebben die status gekregen, vertelt Pollmann, omdat zij als slachtoffer de belichaming werden van het leed in een bepaalde tijd of situatie, zoals een oorlog. Een goed voorbeeld daarvan is Anne Frank. Ze werd de belichaming van het slachtofferschap van Nederlandse Joden.

Militaire en politieke helden

"Militaire en politieke helden hebben een vorm van macht gehad", zegt historicus Judith Pollmann. "Veelal hebben ze geweld gebruikt om die te krijgen. Ze zijn zelden helemaal schoon. Dat hoeft heldenverering niet in de weg te staan. Jan Pieterszoon Coen, gouverneur-generaal van de VOC, richtte op de Banda-eilanden een bloedbad aan. Toch was hij voor Nederland succesvol, over zijn gruweldaden schreef de krant niet. Iemand als Van Heutsz gebruikte veel geweld tegen de burgers van Atjeh, maar in koloniaal Nederland werd hij toch als een held gezien."

kennishelden en cultuurhelden

Dan zijn er ook nog helden die bekend worden dankzij hun kennis of vaardigheden, de kennis- en cultuurhelden. Denk aan wiskundige genieën en grote filosofen, zegt Pollmann. Zo was Christiaan Huygens een wiskundig genie, bedacht Hugo de Groot het volkenrecht en was Erasmus de grootste geleerde van zijn tijd en zelfs daarna. Ook kunstenaars Vincent van Gogh en Rembrandt van Rijn vallen in deze categorie helden.

Lees ook:
Er raast een nieuwe beeldenstorm door ons land, zegt historicus Piet Emmer. Voorheen gevierde dappere helden worden nu gezien als foute, witte mannen.

Deel dit artikel

Rembrandt is een geroemd kunstenaar, maar hij liet ook zijn vriendin opsluiten

Judith Pollmann, hoogleraar vaderlandse geschiedenis

Anders dan veel zeehelden, vorsten en militairen zijn we niet meer zo gebrand op het veroveren van land

Paul van Lange, hoogleraar psychologie