Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In Afrika schieten in hoog tempo nieuwe steden uit de grond, en dat levert doodse plekken op

Samenleving

Erik van Zwam

Kilamba in Angola is gebouwd door Chinezen. Het verval zet er snel in. Na een periode leeg te hebben gestaan, zit het nu vol met bewoners. © Rachel Keeton and Michelle Provoost

In Afrika schieten in hoog tempo nieuwe steden uit de grond. Ze zijn bedacht door particuliere investeerders. Het levert doodse plekken op, met de eigenaar als de lokale dictator.

Hoge muren om nieuwe Afrikaanse steden en bewakers met een AK-47, een semi-automatisch geweer bij de toegangspoorten. Alleen bewoners mogen erin, werklui of gasten enkel op afspraak. Rijtjeshuizen en villa’s staan in een strak stratenplan met een centrum met winkels en bedrijfsruimten. De woningen hebben riolering, stromend water en elektriciteit en het vuilnis wordt opgehaald. De private eigenaar en bouwer van de stad is tevens overheid en stadsbestuur. Een prachtig verdienmodel.

Lees verder na de advertentie
Afrikanen willen in een veilige omgeving wonen met mensen uit dezelfde so­ci­aal-eco­no­mi­sche klasse. Het bedrijf dat eigenaar is van de stad, bepaalt de regels

Onder meer de grootste projectontwikkelaar van het continent, Rendeavour, ontwikkelt dit soort nieuwe steden in hoog tempo. “De markt vraagt erom”, zegt Rachel Keeton, onderzoekster naar nieuwe steden bij de TU Delft en ze werkt samen met het International New Town Institute (Inti) in Rotterdam. “Afrikanen willen in een veilige omgeving wonen met mensen uit dezelfde sociaal-economische klasse. Het bedrijf dat eigenaar is van de stad, bepaalt de regels.”

Het Inti is het enige kenniscentrum in de wereld dat data verzamelt over ontstaan, behoefte, planning, realisatie en de maatschappelijke en duurzame inbedding van nieuwe steden in een land of regio. Met de directeur van Inti, Michelle Provoost, schreef Keeton het vuistdikke boek ‘To Build a City in Africa’. Tijdens het gesprek komt het boek van de drukker. Het is het eindresultaat van jaren werk en vele reizen naar Afrika. “De ontwikkeling van nieuwe steden in Afrika gaat zo snel dat dit boek over vijf jaar al verouderd is”, zegt Provoost over het boek dat donderdag werd gepresenteerd. Het duo gaat daarna op wereldtournee met lezingen over de nieuwe stad in Afrika.

© Rachel Keeton and Michelle Provoost

Urbane oase

In de periode van 1960 tot en met 2017 zijn er in Afrika 148 nieuwe steden uit de grond gestampt. Voor hun boek analyseerden Keeton en Provoost er dertig. Plannen voor nieuwe steden ontstaan over het hele continent om de wassende bevolking te huisvesten. Zo wil het eiland Zanzibar voor de kust van Tanzania veertien nieuwe steden bouwen.

Een bedrijf als Rendeavour koopt grond en plant de steden. In Ghana bouwt deze projectontwikkelaar, dertig kilometer buiten de hoofdstad Accra, de nieuwe stad Appolonia voor 88.000 inwoners. Rendeavour prijst Appolonia aan als ‘urbane oase’, hét alternatief voor het overbevolkte Accra, met parken, vrijstaande huizen, een gezondheidscentrum, een internationale school en wijken voor lichte industrie en diensten. Het is alleen te betalen voor de Ghanees die erg goed verdient.

In Kenia verrijst Tatu City, iets ten noorden van hoofdstad Nairobi, voor 150.000 inwoners in een exclusieve economische zone met belastingvoordelen en een bedrijventerrein voor internationale ondernemingen. Ook Tatu wordt een privéstad, waar Rendeavour de baas is en de regels bepaalt.

Commercieel

Deze commerciële en private constructies wringen. “Het wekt de indruk van een particuliere gevangenis, met een niet-democratisch regime. Ze zijn gesegregeerd, alleen bestemd voor hoge inkomens. Precies het tegenovergestelde van hoe wij in het Westen vinden dat een stad zou moeten zijn”, zegt Provoost. En dan wil Rendeavour in nieuwe steden nog best een segment betaalbare woningen plannen voor mensen met weinig inkomen. Rendeavour is, volgens Keeton en Provoost, een van de progressievere private stedenbouwers.

Megasteden als Nairobi of Lagos zijn niet veilig, dat voel je overal. De politie en het bestuur zijn corrupt

“En toch, als je zo’n new town, zoals ze zijn gaan heten, vergelijkt met bestaande steden als Nairobi of Lagos (in Nigeria) dan snap je dat mensen er willen wonen. Veel van die megasteden zijn niet veilig, dat voel je overal. De politie en het bestuur zijn corrupt. Huizen voor de rijkeren hebben ook grote hekken eromheen met gewapende bewakers.” Provoost: “Wat is het verschil?”

En dan heeft ze het nog niet gehad over de verstopte wegen, de stank- en geluidsoverlast en de overbevolking. De oude Afrikaanse steden groeien uit hun voegen en verkeren in een constante chaos. Niet de lokale overheid faciliteert zaken als elektra, afval, stromend water en gas, maar deze worden verkocht door bedrijven en handelaren, zonder garantie op levering.

Chinese torenflats

Een ander type nieuwe stad wordt neergezet door Chinese en Koreaanse (staats)bedrijven: hoge torenflats langs kaarsrechte straten. Het skyline-model, maar dan zonder glimmende glazen puien. Zo heeft China de nieuwe stad Kilamba in Angola gebouwd voor 100.000 inwoners, als overloop van de overvolle hoofdstad Luanda. Het resultaat: 720 torenflats in rijen naast elkaar.

© Rachel Keeton and Michelle Provoost

Kilamba bleef jaren een spookstad omdat mensen de huizen niet konden betalen. Totdat de Angolese regering 50 procent korting gaf op de koopsom en voor financiering zorgde in de vorm van hypotheken die daarvoor niet te krijgen waren. In een mum van tijd waren alle woningen verkocht. Er is in het Chinese stadsconcept echter geen geld gereserveerd voor onderhoud, waardoor het verval snel inzet.

“Zowel het Amerikaanse concept van een bewaakte, ommuurde slaapstad als het Chinese model met torenflats werkt niet voor Afrika. In de masterplannen voor nieuwe steden zijn niet alle noodzakelijke factoren  meegenomen. Ze zijn er slechts voor een deel van de bevolking: de rijke middenklasse”, zegt Provoost. Voor de armere klassen is weinig of geen plaats. “Sommige jonge mannen uit de krottenwijken en townships om Tatu City in Kenia reageren kwaad op hun uitsluiting”, merkt Keeton, die hen opzocht. “Hun reactie: als we er niet in mogen, dan overvallen we die bewoners wel.”

Segregatie

Het wordt een gevecht tussen the haves en the have nots, tussen de rijken en straatarmen. “Mensen met geld hebben armere mensen nodig voor boodschappen, om op de kinderen te passen en om tal van klusjes en diensten te doen.” Segregatie om wat voor reden dan ook gaat, volgens Provoost, op de lange termijn niet werken. Er moet ook gebouwd worden voor mensen met kleine inkomens. Op die manier wordt een nieuwe stad pas een echte stad.

Tot nu toe werden nieuwe steden gewoon neergezet met een zekere infrastructuur en gold vervolgens: bouwen maar. “Niemand weet aan welke knoppen je moet draaien om tot een goed functionerende nieuwe stad te komen die toekomstbestendig is, zonder de fouten en chaos van alle bestaande Afrikaanse steden”, concludeert de Amerikaanse Keeton die al jaren studie verricht naar planning van nieuwe steden.

Met hun boek willen ze laten zien wat er goed gaat, maar vooral ook wat er misgaat. Tevens hebben ze tien randvoorwaarden geformuleerd die nodig zijn om tot een goede stadsplanning te komen voor een nieuw te bouwen stad. Deze checklist is online te raadplegen. Het Inti wil zo een database aanleggen van alle ervaringen met de bouw van nieuwe steden, waar overheden en projectontwikkelaars uit kunnen putten.

Toekomstbestendige nieuwe steden ontstaan volgens de auteurs als stadsplanning niet wordt beschouwd als eenmalige actie bij aanvang van de bouw, maar als continu proces. Dat proces moet ruimte bieden aan steeds weer noodzakelijke veranderingen in de tijd. Het resultaat: een gebouwde omgeving die flexibel aan te passen is. Zo heeft een nieuwe stad ook diversiteit nodig. Een nieuwe stad is geen eiland. Het moet samenhang hebben met de rest van de steden en het platteland.

“Eigenlijk moet Afrika zijn eigen stadsconcepten ontwikkelen. Die ideeën moeten snel op tafel komen”, zegt Keeton. Het aantal Afrikanen dat in steden gaat wonen, groeit explosief van 471 miljoen in 2015 naar 1,3 miljard in 2050, zo berekenden de Verenigde Naties. Afrika verstedelijkt sneller dan welk continent ook.

© Rachel Keeton and Michelle Provoost

Lijst met fouten

Bij het Inti is geen voorbeeld te vinden van een goed gebouwde nieuwe stad in Afrika. Wel is er een hele lijst fouten, die gemaakt worden. De nieuwe steden hebben een eenzijdige gesegregeerde samenstelling. Het ontbreekt aan openbaar vervoer. De steden missen het levendige karakter van Afrikaanse steden. Ze zijn ontdaan van cultureel en historisch erfgoed van een land. Oorspronkelijke bewoners van de bouwlocatie worden nogal eens gedwongen verplaatst. Financiering van huizen met hypotheken ontbreekt vaak. De rente op een lening voor een huis kan extreme percentages opleveren en daardoor onbetaalbaar worden.

Daarnaast zijn er nog de ecologische problemen waarmee geen rekening wordt gehouden. Een nieuwe stad moet, volgens Keeton en Provoost, een groene en blauwe infrastructuur hebben: kleuren die verwijzen naar groenvoorzieningen en waterwegen. Met onderhoud op het moment dat de bouwfase is afgerond, wordt vaak geen rekening gehouden, laat staan dat er budget in de begroting voor wordt opgenomen. En wat is de rol van een overheid in een nieuwe stad? De ontwikkeling nu ligt bij commercieel gebouwde en geëxploiteerde nieuwe steden. Van een democratische legitimatie is geen sprake.

© TRBEELD

Veel steden verrijzen langs rivieren en in kustgebieden. Het zijn economisch gezien de beste plekken. Bij de bouw wordt nauwelijks of niet rekening gehouden met klimaatverandering, de stijging van de waterspiegel en meer en zwaardere orkanen. Het effect van zo'n cycloon was te zien in Mozambique. De havenstad Beira met een half miljoen inwoners werd grotendeels weggevaagd door de wind en het water. Beira is een oude stad. Nieuwe steden worden ook in dit soort delta's aangelegd zonder rekening te houden met de toenemende kans op grote overstromingen. Keeton en Provoost doen een sombere voorspelling in hun boek: “Nieuwe steden lopen het risico binnen vijftig jaar volledig onder water te verdwijnen”.

‘To Build a City in Africa’, Rachel Keeton en Michelle Provoost. Nai010, 440 blz., € 34,95.

Lees ook:

Blauwdruk van toekomstig Afrika

Bij de inzendingen voor de architectuurprijs ‘Blueprint of Paradise’ zitten weinig gebouwen. Ontwerpen voor markten, pleinen en straten sluiten beter aan bij de Afrikaanse mentaliteit.

Onleefbaar Burma

Azië is gefixeerd op de Nieuwe Stad. Sinds 1990 zijn er 800 van deze steden bijgekomen. De Amerikaanse architect Rachel Keeton schrok van de niets ontziende werkwijze van de Aziaten.

Deel dit artikel

Afrikanen willen in een veilige omgeving wonen met mensen uit dezelfde so­ci­aal-eco­no­mi­sche klasse. Het bedrijf dat eigenaar is van de stad, bepaalt de regels

Megasteden als Nairobi of Lagos zijn niet veilig, dat voel je overal. De politie en het bestuur zijn corrupt