Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe valse trots de prestaties van sporters kan beïnvloeden

Samenleving

Mark van Vugt

Mark van Vugt © Trouw
Hoofdzaak

Ze stapt op het podium, heft haar kin omhoog, balt haar vuisten, steekt haar armen in de lucht en glimlacht: de trotse winnaar van een olympische medaille. 

Dit ritueel hebben we de afgelopen twee weken dagelijks in beeld gehad. Elke winnaar uit zijn trots op ongeveer dezelfde wijze. Maar waarom doen we het op die manier en heeft het een functie?

Lees verder na de advertentie

Iedereen kent wel een moment van trots, bijvoorbeeld bij het leveren van een sportprestatie of het behalen van een diploma. Charles Darwin beschouwde trots als een complexe emotie die duidelijk herkenbaar is: "Een trotse man laat zijn superioriteit ten opzichte van anderen zien door zijn hoofd en lichaam rechtop te houden. Daarmee maakt hij zichzelf zo groot als hij kan." Uit onderzoek van de Canadese psycholoog Jessica Tracy blijkt dat kinderen van vier jaar al een trotse lichaamshouding kunnen herkennen, ongeacht of ze in Europa, Noord-Amerika of in Afrika wonen. Zelfs blinden maken zichzelf groter wanneer ze bijvoorbeeld op de Paralympische Spelen een unieke prestatie hebben geleverd. Het lijkt er op dat trots een universele emotie is die, net als angst en boosheid, niet wordt beïnvloed door culturele factoren.

Overlevingsfunctie

Als evolutionaire wetenschapper vraag ik me dan af of trots een overlevingsfunctie heeft. Onze voorouders leefden in groepen en moesten met elkaar concurreren om voedsel en andere schaarse middelen. Jouw statuspositie in de groep was daarbij van belang omdat die je meer recht gaf op deze middelen dan een ander. Mogelijk geeft de uiting van trots een signaal aan anderen en aan jezelf dat je status hebt verworven en daaraan bepaalde rechten kunt ontlenen (in het geval van een Nederlandse olympische gouden medaille gaat het, naast eeuwige roem, om een beloning van 25.000 euro). Uit onderzoek blijkt dat trots samenhangt met een positief zelfbeeld en dat het leveren van een prestatie leidt tot meer respect en bewondering door anderen.

Halbe Zijlstra wilde valselijk status ontlenen aan een 'ontmoeting' met Poetin: hoogmoed

Is er dan niets negatiefs aan trots? Jawel. Allereerst leidt het uiten van trots tot meer afgunst, zoals je zou verwachten. Wanneer een collega vol trots komt vertellen dat zij een grote onderzoeksbeurs heeft binnengehaald, dan is het lastig om gevoelens van jaloezie te onderdrukken. Er is nog een duisterder kant aan trots. Wetenschappers maken onderscheid tussen authentieke trots en valse trots, oftewel hoogmoed. Terwijl de eerste wordt geassocieerd met competentie, gezag en bewondering, wordt de laatste vaak geassocieerd met arrogantie, achterdocht en bedrog. Bij hoogmoed gaat het om trots waar geen geleverde prestaties tegenover staan.

Valse trots kan gevaarlijke vormen aannemen. Zoals verwoord in de bijbeltekst Spreuken 11:2 leidt hoogmoed tot schande en kenmerkt wijsheid wie bescheiden is. Er zijn voorbeelden genoeg in sport en politiek. Denk aan Lance Armstrong die vanwege zijn dopinggebruik en arrogante, intimiderende persoonlijkheid aan de schandpaal werd genageld. Ook politici kennen het gevoel. Halbe Zijlstra wilde valselijk status ontlenen aan een vermeende ontmoeting met Poetin en ging aan hoogmoed ten onder.

Misplaatst vertrouwen

Hoogmoed treedt op wanneer mensen een misplaatst vertrouwen hebben in eigen kunnen. In een recente studie zagen we dat mensen met te veel zelfvertrouwen vaker geld investeerden in kansloze projecten en daarmee financieel sneller ten onder gaan dan mensen die twijfelen aan zichzelf. Gebleken is dat hoogmoed correleert met incompetentie.

In een beroemd onderzoek vroegen twee psychologen, Dunning en Kruger, studenten een inschatting te geven van hun prestaties op intelligentietestjes die ze vervolgens gingen doen. Wat bleek? Mensen die slecht scoorden op de testen hadden zichzelf vooraf hoger ingeschat, terwijl de mensen die goed scoorden een betere inschatting hadden gegeven van hun prestaties. Het Dunning-Kruger effect laat zien dat bij incompetente mensen valse trots op de loer ligt.

Het probleem is dat wij psychologen geen manier hebben gevonden om uitingen van authentieke of valse trots van elkaar te onderscheiden. Kijken we op tv naar een trotse sporter, politicus of zakenman, dan weten we dus niet of de prestatie is geleverd op basis van verdienste of bedrog.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU en verbonden aan de universiteit van Oxford.

Lees ook: Koester je vrienden, maar doe dat met mate

Deel dit artikel

Halbe Zijlstra wilde valselijk status ontlenen aan een 'ontmoeting' met Poetin: hoogmoed