Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe geven rampen de Nederlandse identiteit vorm?

Samenleving

Harriët Salm

Prent van de watersnood die in 1686 de provincie Groningen trof. © Rijksmuseum

Ronkende verhalen over de Watersnoodramp in 1953 en de glorieuze bouw van de Deltawerken zitten de aanpak van klimaatproblemen in de weg, denkt hoogleraar Lotte Jensen.

Zeker, er zijn in het huidige klimaatdebat waarschuwende geluiden te horen die stellen dat het niet vanzelfsprekend is dat we in Nederland droge voeten houden, erkent hoogleraar Lotte Jensen. “Maar onze trots over de Deltawerken, die geweldige technische overwinning op de grote ramp uit 1953, geeft nog altijd veel mensen uiteindelijk het gevoel dat het hier wel los zal lopen.”

Lees verder na de advertentie

Terwijl best veel mensen op veel plekken in Nederland dik onder de zeespiegel wonen en die zeespiegel stijgt. “Verdiep je eens in wat dit inhoudt, denk ik dan.”

Jensen (1972), hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, leidt een meerjarig onderzoeksproject naar hoe de Nederlandse identiteit is gevormd door onder meer watersnoodrampen. Ze bestudeert met vijf wetenschappers sinds anderhalf jaar de beeldvorming over rampen, welke verhalen erover worden verteld, hoe ze voortleven in de herinnering. Daar horen ook aard­bevingen bij, branden, en dergelijke. Over vier jaar is het project afgerond. “We zijn nog druk doende materiaal te verzamelen en te bekijken.”

Hoogleraar Lotte Jensen © TRBEELD

Een enkele bevinding wil zij aan de vooravond van de herdenking van de Watersnoodramp in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 wel alvast delen. Die Watersnoodramp behoort tot de vaste canon van onze geschiedenis, stelt Jensen. “We zijn ermee grootgebracht. We hebben ook collectieve herinneringen aan de bijbehorende beelden: koningin Juliana die met kaplaarzen door het water stapt. We herdenken deze ramp ieder jaar uitgebreid, bezoeken musea die er ons verhalen over vertellen.”

Die verhalen zijn zo geconstrueerd, ziet zij, dat ze bijdragen aan onze nationale identiteit, het ‘wij-gevoel’ versterken. “Dat is cultureel bepaald: wij kiezen ervoor het zo te zien. Luctor et emergo, we worstelen maar komen boven. En we zijn trots op de manier waarop we deze waterramp overwonnen.”

Wonderwerken

Tegenwoordig is dit nationale verhaal direct verbonden met de vraag: hoe zal het in de toekomst met onze strijd tegen het water gaan? En daar ziet zij twee heel verschillende manieren waarop daarover gesproken wordt in het huidige Nederland, die een mentaliteitsverandering in de weg zitten.

Aan de ene kant is er een kentering gaande, zeker onder de knappe ingenieurs bij bijvoorbeeld Rijkswaterstaat, die met een plan met de titel ‘Ruimte voor de rivier’ duidelijk de stoere taal rond overwinning van de Nederlander op het water vervangt. De rivier wordt niet langer met dijken in toom gehouden, maar krijgt juist de ruimte om veilig buiten de oevers te treden. 

Jensen: “Aan de andere kant is er ook een heel krachtig verhaal van de Deltawerken als wonderwerken, van Nederlandse slimme daadkracht en superioriteit in de bestrijding van het gevaar van het water. Die twee verhalen botsen met elkaar.”

Voor een krachtig Klimaatakkoord met harde milieumaatregelen is het daardoor lastig de benodigde solidariteit te vinden onder de gehele bevolking. “Veel mensen leven toch in een schijnzekerheid, ze denken: het komt met ons wel goed. Zij worden daarin sterk beïnvloed door beelden en heroïsche verhalen uit het verleden.”

Wij-gevoel

Dat verleden, zo betoogde zij vorig jaar in haar oratie ‘Wij tegen het water’, gaat overigens veel verder terug dan 1953. Ook de Sint-Elisabeths­vloed van 1421, de Kerstvloed van 1717, de ondergelopen Betuwe in 1861 en nog veel meer watersnoodrampen hebben ons ‘wij-gevoel’ versterkt.

Jensen: “Eeuwenlang zat er ook een religieuze dimensie in hoe we erover praten. God straft ons voor onze zonden en stuurt het water. Leef beter, anders gebeurt het weer. Ook in 1953 is dat nog het geval. Dat is gewijzigd in de jaren zestig en ­zeventig, met de secularisatie. Het ­religieuze element van de ramp is bijna verdwenen, nu staat het technisch kunnen voorop en draagt dat bij aan nationale trots en identiteit.”

Natuurlijk, erkent zij, zijn er andere zaken die bijdragen aan de nationale identiteit van de Nederlanders, zoals de strijd tegen de Spanjaarden in de Tachtigjarige Oorlog. Toch verbindt de strijd tegen het water de Nederlanders meer dan opstand en oorlog, stelt Jensen.

“In een oorlog zijn er verschillende partijen en politici die ook weer verdeelde meningen hebben. Een ramp treft iedereen, er is geen bewuste dader en dat leidt tot meer solidariteit, door alle religies heen, rijk en arm. Een ramp is ultra-bindend.”

Omgang met de natuur

Hoe kan je zónder een nieuwe watersnoodramp de benodigde solidariteit vinden voor krachtige maatregelen om een stijgende zeespiegel tegen te houden? Daarvoor is een cultuurverandering nodig, en dat is niet eenvoudig, zegt ze.

“We moeten onze verhalen ­veranderen en we moeten een veel ­deemoediger, bescheidener beeld maken van onszelf. Een nieuw ­narratief, een nieuw woord- en beeldregister over bijvoorbeeld de Watersnoodramp, kan helpen anders naar onze omgang met de natuur te ­kijken”, stelt Jensen. “‘Ruimte voor de rivier’ is al een goed voorbeeld. Daaruit blijkt dat we meebewegen met het water en niet het water glansrijk bedwingen.”

Waar wordt de Watersnoodramp herdacht op 1 februari? Een overzicht.

Zeeland:

•Ouwerkerk, in het Watersnoodmuseum
Herdenking georganiseerd door Gemeente Schouwen-Duiveland bij het watersnoodmonument.

•Kruiningen, in de Johanneskerk
Herdenking van alle slachtoffers uit Reimerswaal

Zuid-Holland:

•Stellendam, stille tocht naar watersnoodmonument in de Brielse straat

•Oude-Tonge, met onder meer een wandeling langs de graven van begraafplaats Heerendijk

•Nieuwe-Tonge, herdenkingsdienst in de Hervormde Kerk

•Den Bommel, wandeling naar herdenkingsmonument in de Voorstraat

Lees ook:

Droogte maakte Zeeuws landschap van voor 1953 zichtbaar

Wie goed kijkt, ziet nog altijd effecten van de overstroming van de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden. Vooral vanuit een helikopter. De droogte maakt de contouren extra zichtbaar. 

Deel dit artikel