Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe geloof in marktwerking in de zorg verdween

Samenleving

Wilma Kieskamp

© Gemma Pauwels
Ommezwaai

Het Zorgfonds van de SP is onder kiezers populair. Maar de SP is al lang niet meer de enige die af wil van de marktwerking in de zorg. Eén voor een kregen politieke partijen hun bedenkingen.

Het leek even of er een nieuw kabinet was aangetreden. Kamerlid Renske Leijten (SP), die doorgaans fel oppositie voert vanachter de interruptiemicrofoon, zat op 24 januari opeens op de stoel van het kabinet. Wat deed ze die middag in 'Vak K', waar anders de ministers zitten?

Aan weerszijden van Leijten zaten twee onverwachte bondgenoten, ook op ministersstoelen. Hanke Bruins Slot van het CDA en Lea Bouwmeester van de PvdA loodsten samen met Leijten een wet door de Tweede Kamer: de wet 'winstverbod voor zorgverzekeraars'. Vastberaden beantwoordde het drietal vragen vanuit de Kamer. Waar hun wet veel steun kreeg.

Nee, er was niet alvast een nieuw centrum-links minderheidskabinet aangetreden. Het plaatje van een samenwerkende SP, CDA en PvdA vertelt een ander verhaal: de SP staat allang niet meer alleen in haar kritiek op de marktwerking in de zorg. Andere politieke partijen hebben de afgelopen jaren ook op de rem getrapt. In dit concrete geval: CDA, SP en PvdA werken al een jaar aan een eigen wet om te voorkomen dat zorgverzekeraars winst mogen uitkeren aan investeerders. Die wet haalt een dikke streep door de belofte die de politiek jaren geleden aan de verzekeraars heeft gedaan.

De verzekeraars zagen de bui al hangen. Ze weten, het tij is gekeerd: winst uitkeren, dat zit er niet meer in. De echte marktwerking in de zorg komt er niet meer. Stapje voor stapje keerde de Tweede Kamer op haar schreden terug.

Lees verder na de advertentie

Omwenteling

Terwijl veel kiezers het beeld hebben dat de marktwerking in de zorg nog volop in ontwikkeling is, en is 'doorgeschoten', voltrok zich deze kabinetsperiode al de grote omwenteling. Er kwam niet meer, maar minder marktwerking.

Veel partijen hadden in 2006, toen het zorgstelsel zijn intrede deed, nog hoge verwachtingen van marktwerking. Ze zijn daar één voor één op teruggekomen. Eigenlijk is alleen de VVD nog ronduit voorstander. In het debatje op 24 januari werd ook dat zichtbaar: VVD-Kamerlid Arno Rutte schetste inktzwarte scenario's bij het winstverbod. "Dit leidt tot een totale stilstand van de investeringen in de zorg in Nederland. Dit komt neer op onteigening van verzekeraars", sprak hij fel. "Ideologie gaat bij de voorstanders boven inhoud." Hij stond alleen. De VVD beschuldigt andere partijen van 'doorgeschoten populisme'.

De VVD beschuldigt andere partijen van 'doorgeschoten populisme'.

Nationaal Zorgfonds

Op haar werkkamer checkt SP-Kamerlid Renske Leijten twee paar weken later hoeveel Nederlanders de petitie hebben getekend voor een Nationaal Zorgfonds, het voorstel van de SP voor een ander zorgstelsel, zonder verzekeraars. "Al 249.000 handtekeningen."

Leijtens plan voor een Nationaal Zorgfonds heeft voor zoveel politiek debat gezorgd, dat de SP overtuigd is van een politieke zege. Het zorgstelsel loopt op zijn laatste benen, denkt de SP. Andere partijen zien dat anders: zij vinden de plannen van de SP om het stelsel helemaal op de schop te doen, overbodig. De verzekeraars liggen toch al stevig aan banden, redeneren zij.

Hoe dan ook werkt het Nationaal Zorgfonds als de grote katalysator in het debat. De SP dwong andere politieke partijen om kleur te bekennen, wat in de verkiezingsprogramma's leidde tot vele voorstellen om de zorg anders te regelen dan nu (zie rechtsboven).

Hoe dan ook werkt het Nationaal Zorgfonds als de grote katalysator in het debat.

Gepruttel

"Wij hebben de lat hoog gelegd", zegt Renske Leijten. "Toen de SP voor het eerst met een alternatief kwam voor het huidige zorgstelsel, werd er nog smalend gereageerd. Dat was gepruttel van de tomatenpartij. Maar met de grote steun in het hele land, praten de andere politieke partijen nu wel anders."

Leijten doelt op het onderzoek van Ipsos en Trouw: 57 procent van de Nederlanders heeft liever een zorgfonds van de overheid, dan dat zorgverzekeraars de zorg regelen.

Dat andere politieke partijen nu ook sceptischer zijn over marktwerking, is volgens Leijten noodgedwongen. "Zij voelen ook wel aan dat er een nieuwe dynamiek is. Ze moeten wel: zelfs in hun eigen achterban willen veel mensen het Zorgfonds. Daar komt bij: de verzekeraars hebben zelf hun falen toegegeven. De voorman van de verzekeraars, ex-minister Rouvoet, zei onlangs dat de verzekeraars 'onvoldoende zijn geslaagd hun toegevoegde waarde' te bewijzen." Leijten slaat de armen over elkaar. "Nou, dat hadden wij allang geconstateerd."

Ze moeten wel: zelfs in hun eigen achterban willen veel mensen het Zorgfonds

Even duur

Al in 2014 kwam de SP met het eerste plan, met de cryptische benaming 'Landelijke Zorgvoorziening'. Leijten schreef het na haar zwangerschapsverlof. "Ik had gezworen: de zorgverzekeraars zullen weten dat ik terug ben."

De overheid moest de hele gezondheidszorg weer zelf gaan regelen, vond de SP. Leijten: "Wij hoorden overal in het land dat mensen tegen de marktwerking in de zorg waren. Maar in de Tweede Kamer lag het nog heel anders." Toen de SP in 2015 de plannen liet doorrekenen, kwam het project echter tot stilstand. De kosten waren enorm; door andere partijen werd de SP weggehoond. De nieuwe versie kwam dit voorjaar. Komende maand volgt de nieuwe doorrekening, als de SP zijn verkiezingsprogramma laat analyseren door het Centraal Planbureau (CPB).

Leijten heeft zich vast gewapend tegen de kritiek dat het ook dit keer te duur is. "De enige extra kosten zijn tijdelijke kosten wegens het ombouwen naar een ander stelsel. Verder is ons plan niet duurder." Ze zwaait met een eerder rapport van het CPB: "Hier staat het, al in 2014: alle soorten zorgstelsels zijn, hoe je het ook inricht, ongeveer even duur. Marktwerking, regionaal regelen, centrale sturing - het maakt niet zoveel uit. Het is een keuze."

De enige extra kosten zijn tijdelijke kosten wegens het ombouwen naar een ander stelsel.

Ziekenfonds

Toch was ook in 2014, toen de SP met de eerste plannen kwam, elders in de Tweede Kamer al veel twijfel over het zorgstelsel.

De belangrijkste verandering zit bij het CDA. Die partij voerde in 2006, samen met de VVD, de marktwerking in de zorg in. Het ziekenfonds verdween, alle Nederlanders moesten zichzelf verzekeren en gingen dezelfde premie betalen, arm en rijk, jong en oud. Verzekeraars regelden de zorg, de overheid hield op afstand toezicht. CDA-minister Ab Klink was als belangrijkste bewindsman jarenlang het 'gezicht' van het nieuwe stelsel. Hij geloofde in de verzekeraars. Met toenmalig PvdA-fractieleider Wouter Bos botste hij er vaak en hard over.

"Maar ook toen is marktwerking voor ons nooit een doel op zichzelf geweest", blikt Kamerlid Hanke Bruins Slot (CDA) terug. "Het doel was: minder tweedeling, meer zeggenschap. Wij wilden gereguléérde marktwerking."

Het ziekenfonds verdween, alle Nederlanders moesten zichzelf verzekeren en gingen dezelfde premie betalen, arm en rijk, jong en oud.

Marktwerking als doel

Al sinds 2012 is het CDA kritisch op de verzekeraars; de fractie stemde bijvoorbeeld tegen de voorstellen van VVD-minister Edith Schippers om ziekenhuizen winst te laten uitkeren. Bruins Slot ontkent stellig dat het CDA vanwege de oppositierol van standpunt is veranderd, zoals de oude coalitiepartner VVD de partij verwijt. Het CDA trekt tegenwoordig soms zelfs samen op met de SP. Bruins Slot: "Wij wilden dat de zorgverzekeraars maatschappelijk ondernemers zouden worden. Dat is niet gelukt. Toen zijn wij aan de rem gaan trekken, nadat we er een grondig analyse van hebben gemaakt." Daarmee doelt ze op het dikke rapport van het wetenschappelijk bureau van het CDA, met een terugblik op tien jaar zorgstelsel.

Minister Schippers van volksgezondheid moet het bij het CDA ontgelden. "Voor Schippers was marktwerking een doel op zichzelf", oordeelt Bruins Slot. "Alle plannen om verzekeraars meer te laten samenwerken in plaats van winst te maken, zijn door haar de afgelopen jaren gedwarsboomd."

Alle plannen om verzekeraars meer te laten samenwerken in plaats van winst te maken, zijn door minister Schippers de afgelopen jaren gedwarsboomd.

Belangrijke koerswijziging

Een andere belangrijke koerswijziging is veel verser en zit bij D66. Tot voor kort kon de VVD-minister in de Tweede Kamer in elk geval altijd rekenen op steun van D66, meer nog dan op coalitiepartner PvdA, die de laatste tijd steeds openlijker met de oppositie meestemt als het over het zorgstelsel gaat.

D66 vond marktwerking in de zorg een goed mechanisme. Zelfs voor de ouderenzorg zouden privéklinieken prima kunnen concurreren met gewone klinieken, suggereerde het wetenschappelijk bureau een paar jaar geleden nog. Die tijd is voorbij. Onder aanvoering van de kritische oud-minister Jan Terlouw stemden de leden van D66 afgelopen herfst voor een koerswijziging, en twee weken geleden opnieuw. De marktwerking in de zorg heet nu 'doorgeschoten'; een staatscommissie moet onderzoeken wat er is misgelopen, vindt D66.

Minister Schippers heeft ook weinig meer aan coalitiepartner PvdA. Die trekt de laatste tijd steeds openlijker haar handen af van het zorgstelsel. De PvdA is altijd ambivalent geweest. Aan de ene kant was ze in 2006 tegen de invoering van het zorgstelsel, aan de andere kant zaten de sociaal-democraten al twee keer in een kabinet dat de marktwerking in de zorg hoog op het programma zette. Wel kreeg de PvdA het voor elkaar dat in dit kabinet het basispakket onaangetast bleef, terwijl het vorige kabinet-Rutte het nog wilde inkrimpen.

Wel kreeg de PvdA het voor elkaar dat in dit kabinet het basispakket onaangetast bleef.

Geen markt

De VVD wilde aan dit artikel niet meewerken. De partij vindt het niet opportuun, laat zij weten, om nog met de pers te praten over marktwerking in de zorg. Het is een ondankbaar 'frame', vinden de liberalen. Er is helemaal geen marktwerking in de zorg. 'De zorg ís geen markt', hoor je VVD'ers de laatste tijd vaak zeggen.

Het liefst wil de partij de discussie uit de ideologische sfeer halen. "Marktwerking of niet, ik wil er praktisch naar kijken. Gaat de kwaliteit van de zorg omhoog? Dalen de kosten?", redeneerde minister Edith Schippers onlangs in het tv-programma 'Buitenhof'. Ze spreekt liever over 'keuzevrijheid' en mopperde over de 'schuttersputjes' waarin andere partijen zich volgens haar hebben ingegraven. Ze wees op de successen: de kosten van de gezondheidszorg zijn voor het eerst in jaren onder controle. De premies zijn nauwelijks hoger dan zes jaar geleden. Maar de sussende woorden werken niet meer. Zie het recente Ipsos-onderzoek voor Trouw: ook van de VVD-kiezers wil bijna de helft dat de overheid de zorg gaat regelen, in plaats van de verzekeraars.

Voor haar ogen ziet minister Schippers haar belangrijkste politieke project, méér vrijheid voor zorgverzekeraar, verdampen.

De kosten van de ge­zond­heids­zorg zijn voor het eerst in jaren onder controle.

Zorgverzekeraars

Veel van wat de SP voorstelt, is inmiddels door andere partijen overgenomen. Deels, omdat ze toch al op die lijn zaten. Deels, omdat ze, gezien de onvrede in het land over het zorgstelsel, liever de SP-handgranaat detoneren dan hem af te laten gaan.

Is dit het einde van de hoofdrol voor de zorgverzekeraars? Dat ook weer niet. Alleen de SP, gesteund door 50Plus en de Partij voor de Dieren, wil helemaal af van de verzekeraars. De andere partijen willen zo'n grote operatie niet. Met goede aanpassingen is het ook binnen het huidige stelsel te regelen, redeneren zij.

SP-Kamerlid Renske Leijten maakt zich nu al op voor de volgende ronde. "Waarom hebben we de verzekeraars nog nodig? Ik zal niet rusten tot zij uit het stelsel zijn."

Waarom hebben we de verzekeraars nog nodig? Ik zal niet rusten tot zij uit het stelsel zijn.

Deel dit artikel

De VVD beschuldigt andere partijen van 'doorgeschoten populisme'.

Hoe dan ook werkt het Nationaal Zorgfonds als de grote katalysator in het debat.

Ze moeten wel: zelfs in hun eigen achterban willen veel mensen het Zorgfonds

De enige extra kosten zijn tijdelijke kosten wegens het ombouwen naar een ander stelsel.

Het ziekenfonds verdween, alle Nederlanders moesten zichzelf verzekeren en gingen dezelfde premie betalen, arm en rijk, jong en oud.

Alle plannen om verzekeraars meer te laten samenwerken in plaats van winst te maken, zijn door minister Schippers de afgelopen jaren gedwarsboomd.

Wel kreeg de PvdA het voor elkaar dat in dit kabinet het basispakket onaangetast bleef.

De kosten van de ge­zond­heids­zorg zijn voor het eerst in jaren onder controle.

Waarom hebben we de verzekeraars nog nodig? Ik zal niet rusten tot zij uit het stelsel zijn.