Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Historicus Peter Frankopan: We zijn in het Westen zo met onszelf bezig dat we blind zijn voor China

Samenleving

Nicole Lucas en Eric Brassem

© Hollandse Hoogte / Patrick Post
Interview

Brexit, Trump: het Westen is zozeer in beslag genomen door zichzelf dat we de grote ontwikkeling in het Oosten missen, zegt Peter Frankopan. ‘China heeft een strategische visie, wij niet.

Dikke pillen over geschiedenis worden zelden bestsellers, helemaal als ze gaan over oorden als Merv, Bochara en Isfahan. Toch werd ‘De Zijderoutes’, het boek dat de Britse historicus Peter Frankopan in 2015 publiceerde, een wereldwijde hit, die nog steeds goed verkoopt.

Lees verder na de advertentie

 Strekking ervan: in het grootste deel van de wereldgeschiedenis lagen de belangrijkste centra van cultuur, rijkdom en macht in het Midden-Oosten en Azië - en veel van die contreien zijn hard bezig hun oude centrale plaats op het wereldtoneel te heroveren.

‘Gelukkige timing’, verklaart Frankopan het succes. Zijn boek verscheen toen Syrië dagelijks nieuws was, en China de wereld verbaasde met miljardeninvesteringen in de ‘nieuwe zijderoute’: wegen, havens, spoorlijnen en vliegvelden in Azië en daarbuiten. Frankopans boek plaatste die gebeurtenissen in een historisch kader. “De laatste jaren wordt steeds meer mensen duidelijk hoezeer de wereld aan het veranderen is. Wat we zien gebeuren komt ons niet bekend voor. Er is een enorme honger naar informatie, om meer te begrijpen van het verleden. Dat is een belangrijke reden waarom zoveel mensen dit boek hebben gelezen.”

Instinctief denken we dat alles uit het Westen komt

Drie jaar na ‘De Zijderoutes’ kwam u deze week met een vervolg, ‘De nieuwe Zijderoutes’. Noopten de ontwikkelingen sinds 2015 tot een nieuw boek?

“Eigenlijk wilde ik alleen een hoofdstuk toevoegen aan mijn eerdere boek, maar er is zoveel gaande in delen van de wereld waaraan zo weinig aandacht wordt besteed. Het politieke landschap is sinds 2015 sterk veranderd. In de Europese Unie: Brexit, Polen en Hongarije. We hebben Trump in de VS gekregen, die handelsoorlogen is begonnen en de Navo onder druk heeft gezet, omdat veel lidstaten te weinig aan hun defensie besteden.

“Maar er is nog veel meer gebeurd, wat weinig mensen hier meekregen, omdat we te druk waren naar onszelf in de spiegel te kijken: een militaire confrontatie tussen China en India is ternauwernood afgewend, Iran heeft gedreigd elk gebouw dat meer dan een etage hoog is in Saudi-Arabië te vernietigen, de Saoediërs hebben gedreigd met een aanval op Iran.

“Ik zit in de luxepositie dat mensen me vragen wat er gebeurt tussen Moskou, Islamabad, Riyadh, Teheran, Peking en Washington. Ik wil mijn informatie delen, niet om met oplossingen te komen - we kiezen politici om moeilijke beslissingen te nemen - maar om een discussie te bevorderen die me veel belangrijker lijkt dan de discussies die we doorgaans hebben in Europa.”

In uw vorige boek beschreef u de verschuiving van het economische zwaartepunt in de wereld - weg van het Westen, richting Azië. Die verschuiving heeft doorgezet?

“Ja, de groei van de inkomens in Azië versnelt. Sleutelfactor is stabiliteit, en die wordt aan veel kanten bedreigd: de Chinezen leggen agressieve claims op de Zuid-Chinese Zee; Iran en Saudi-Arabië vechten ‘proxy-oorlogen’ uit; de VS treffen zware sancties tegen Iran die de bevolking hard kunnen treffen; er is onrust in Pakistan.”

Maar als de trend doorzet, dan zullen Aziaten hun inkomen verzesvoudigen tot 2050, schrijft u. Ondertussen vlakt de groei van China wel af. Gelukkig maar voor ons?

“De groei neemt af tot 6,9 procent: zo’n groei hebben wij in Europa in geen decennia meer gezien. In een hypergeglobaliseerde wereld heeft het invloed op ons allemaal als een grote economie wordt getroffen. Als het elders goed gaat, gaat het vaak ook met ons beter. Zeker het Verenigd Koninkrijk is heel sterk verbonden met China: als de groei daar afneemt, maakt dat koper en andere grondstoffen goedkoper, maar het zet onze economie tegelijk onder zware druk.”

Mensen in China of Subsaharaans Afrika of La­tijns-Ame­ri­ka willen hun jongeren niet laten neermaaien in loopgraven, willen niet worden als dat deel van de wereld waar 6 miljoen Joodse mensen zijn vermoord

‘De Nieuwe Zijderoutes’ heet uw nieuwe boek, en zo heet ook het Chinese beleid van massale investeringen in de infrastructuur in de regio en ver daarbuiten. Wat zijn nou precies die zijderoutes?

“Het is een abstracte term, breek u niet het hoofd over de precieze betekenis. Hij werd pas 150 jaar geleden bedacht, door de Duitse geograaf Ferdinand von Richthofen, die probeerde te beschrijven hoe de Grote Oceaan was verbonden met de Middellandse Zee. China kent nu een programma dat de zijderoutes verbindt met mondverzorging, er is een zijderoute voor de Noordpool, en een voor het ruimteprogramma. Het is een heel elastisch begrip, waarmee China suggereert dat er een patroon is, een plan, een methode voor alles.”

Daarmee zegt Frankopan niet dat het allemaal gebakken lucht is. China investeert wel degelijk tientallen miljarden in fabelachtige projecten, vaak in de vorm van leningen. Niet alles lukt, maar 85 procent lukt wel, schrijft hij.

© Hollandse Hoogte / Patrick Post

China stampt havens uit de grond op plaatsen die we nauwelijks kennen. Mogen we u er een paar voorleggen? Gwadar?

“Een kleine haven in Zuid-Pakistan, mikpunt van China’s intensieve strategische planning. De laatste vier jaar heeft het zich heel snel ontwikkeld, dankzij 60 miljard aan Chinese investeringen tot nu, 100 miljard tot 2030 - officiële getallen, of die kloppen weten we niet zeker. Het kan, als de omstandigheden meezitten, een concurrent voor Dubai worden, en voor China een soort westelijk Shanghai, een uitweg die de druk zou wegnemen op de Zuid-Chinese Zee.

“Pakistan is min of meer in de steek gelaten door andere landen. De VS hebben hun militaire en ontwikkelingshulp gestopt. China probeert dat gat te vullen, en ook de eigen strategische behoeften te beschermen: voedselvoorziening, energie en export. Pakistan heeft 200 miljoen inwoners, met relatief veel koopkracht.”

Hambantota?

“Een havenproject in Sri Lanka, dat bijna onmiddellijk failliet ging. Tevens belangrijke graadmeter van wat het zijderoute-initiatief omvat. De vraag was steeds: wat doet kredietverstrekker China als cliënten failliet gaan? In het geval van Sri Lanka was de overheid min of meer gedwongen om de haven voor 99 jaar te leasen aan China. Ironisch: Hongkong was tot de overdracht aan China in 1997 een Britse kroonkolonie, op basis van een leasecontract van 99 jaar.

Als je zo bent opgesloten in die geschiedenis, verblindt dat ook je kijk op de toekomst

“Allerlei buitenlandse waarnemers zien Hambantota als een vorm van neo-kolonialisme. Is dit een uitzondering, of gaat dit een patroon vormen? Het lijkt niet de verstandigste beslissing van de Chinese overheid: het schaadt de reputatie van het Zijderouteproject en suggereert dat China ook lange termijn strategische en militaire doelen op het oog heeft, en niet alleen commerciële, onder het mom van ‘win-win’.”

En als laatste: een Chinese marinebasis in Djibouti?

“Oost-Afrika is het terrein van grootschalige competitie tussen de grootmachten in de wereld, of degenen die zich als zodanig zien, zoals Turkije. Djibouti controleert de toegang tot de Rode Zee, en is ook strategisch gelegen ten opzichte van de Perzische Golf. Het is een van die hotspots in de wereld waar China, Rusland en de VS agressief met elkaar concurreren. Het Amerikaanse leger ziet dit als de belangrijkste militaire bouwlocatie voor de VS, wereldwijd. Historisch gezien loopt dergelijke concurrentie zelden goed af. Daar zouden we veel meer aandacht voor moeten hebben.

Naast investeringen biedt China volgens u ook een ideologisch alternatief. Het stelt geen lastige vragen en is een voorbeeld hoe een land zich snel ontwikkelt.

© Hollandse Hoogte / Patrick Post

“Er zijn veel landen die geld kunnen uitlenen, maar niet op zo’n massale schaal als China. Aanleg van staatsinfrastructuur gaat over miljarden, niet miljoenen. Wij in het Westen zijn zo met onszelf bezig dat we geen strategische plannen hebben, zelfs voor onszelf. Kijk naar de Brexit: wij Britten roepen dat we vrijhandelsakkoorden zullen afsluiten en de wereldleider op het gebied van vrijhandel zullen zijn. Maar wat betekent het? Wij missen visie. En Trumps visie America first betekent ‘andere landen op de tweede plaats’.

“Wat je in China, Rusland, Turkije en Iran hoort, is dit: de VS trekken zich terug uit het klimaatakkoord, het TPP-handelsverdrag, uit de VN-Mensenrechtenraad; het Westen verstoort de internationale orde en verandert regels voor eigen gewin. Die kritiek is nogal gortig uit de mond van Rusland dat elders verkiezingen beïnvloedt en moorden laat plegen, van Iran dat een oorlog in Jemen laat voeren, en van China dat intellectueel eigendom steelt.

“Maar het verhaal van Amerikaanse analisten die Rusland, China en Iran bronnen van mondiale instabiliteit noemen, krijgt daar een andere draai: kijk naar wat jullie interventies hebben aangericht in Irak, Afghanistan, Syrië en Libië. ‘Als het gaat om leiderschap, dan hebben we wel andere modellen’, dat is de politieke retoriek in de nieuw opkomende wereld. Die retoriek staat los van de realiteit: regeringen missen er transparantie, hun burgers zijn onvrij en riskeren vervolging. Maar dát is wel de andere wereld die opkomt, en we zullen moeten leren daarmee om te gaan.”

Ooit kwam uit het Oosten zijde, toen olie, en straks de zeldzame aarde om onze computers en robots mee te bouwen

We missen belangrijke ontwikkelingen elders omdat we zo met onszelf bezig zijn. En ook doordat die plaatsvinden in landen die we zien als achterlijk, als ex-kolonies?

“In mijn eerste boek heb ik uitgelegd dat op de schaal van de wereldgeschiedenis de opkomst van West-Europa zeer uitzonderlijk was. Kunst, wetenschap, cultuur, literatuur, grote leiders: we zien ze allemaal in de context van West-Europa, instinctief denken we dat dat alles uit het Westen komt, dat Europa’s dominantie was voorbestemd, als de natuurlijke erfgenamen van de Atheense democratie en het Romeinse Rijk.

“Als je zo bent opgesloten in die geschiedenis, verblindt dat ook je kijk op de toekomst. Dan denk je dat het normaal is dat de macht vanhier komt, en dat iedereen wil zijn zoals wij, waarbij we alleen de kersen uit onze geschiedenis plukken. We hebben net de herinneringsbijeenkomsten voor het einde van Eerste Wereldoorlog gehad; nou, mensen in China of Subsaharaans Afrika of Latijns-Amerika willen hun jongeren niet laten neermaaien in loopgraven, willen niet worden als dat deel van de wereld waar 6 miljoen Joodse mensen zijn vermoord.”

Veel economieën in Centraal-Azië en het Midden-Oosten draaien op olie en gas. China’s energiebehoefte, die volgens cijfers die u citeert tussen nu en 2030 zal verdrievoudigen, is een belangrijke reden voor Chinese investeringen daar. Als we overgaan op duurzame energie, zet die verschuiving van rijkdom en macht van Oost naar West dan wel door?

“Het gebruik van fossiele brandstoffen stijgt, al willen we ervan af. Qatar en veel andere landen gebruiken hun inkomsten uit olie om investeringen te doen in andere sectoren, of ze volgen het model van Noorwegen dat een enorm investeringsfonds heeft gevuld met de olie- en gasinkomsten dat neerkomt op 200.000 dollar per inwoner; Singapore doet dat ook. Ook als we fossiele brandstoffen vaarwel zeggen - wat ik niet snel zie gebeuren - dan nog hebben we uit die landen andere grondstoffen hard nodig. Ooit kwam uit het Oosten zijde, toen olie, en straks de zeldzame aarde - metelementen als yttrium, scandium, dysprosium en beryllium - om onze computers en robots mee te bouwen, en batterijen om onze duurzame energie in op te slaan.” 

De nieuwe zijderoutes © Uitgeverij Spectrum

Peter Frankopan

De nieuwe zijderoutes. Het heden en de toekomst van de wereld

Spectrum 336 blz. € 24,99

Peter Frankopan

Oxfordhoogleraar wereldgeschiedenis Peter Frankopan (1971) schreef met ‘De Zijderoutes’ (2015) een bestseller. Het deze week verschenen ‘De nieuwe zijderoutes’ is een klein compendium van de nieuwsontwikkelingen sinds 2015.

Lees ook:

‘We gaan dood aan westerse overheersing’

Wat heeft die zogenaamde westerse civilisatie ons gebracht?, vraagt de Nigeriaanse sociologe Oyèrónké Oyěwùmí retorisch. Neem de niet-westerse wereld nu eindelijk eens serieus, zegt ze.

Nieuwe zijderoute van China lokt westerse reactie uit

De grootse Chinese plannen voor nieuwe scheepvaart- en treinverbindingen over de wereld wekken argwaan.

Deel dit artikel

Instinctief denken we dat alles uit het Westen komt

Mensen in China of Subsaharaans Afrika of La­tijns-Ame­ri­ka willen hun jongeren niet laten neermaaien in loopgraven, willen niet worden als dat deel van de wereld waar 6 miljoen Joodse mensen zijn vermoord

Als je zo bent opgesloten in die geschiedenis, verblindt dat ook je kijk op de toekomst

Ooit kwam uit het Oosten zijde, toen olie, en straks de zeldzame aarde om onze computers en robots mee te bouwen