Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het verzet eindigde in desillusie voor Jaap Spruijt (1921-2017)

samenleving

Rob Velthuis

Jaap Spruijt 1921-2017 © RV
Naschrift

Teleurgesteld verliet hij Nederland. Als 'Jack Spruyt' pakte hij in Canada alle baantjes aan.

Met vernieuwing als ideaal bevocht hij de bezetter. Toen na de bevrijding veel bij het oude bleef, vertrok hij na enkele jaren gedesillusioneerd uit Nederland.

Lees verder na de advertentie

De combinatie van vriendelijkheid, bescheidenheid en stalen zenuwen moeten hem onverdacht hebben gemaakt. Toen Nederland in 1940 door de Duitsers werd overlopen, zat hij om onduidelijke redenen in een Belgische gevangenis. In de jaren van verzet die volgden, zou hij nooit worden opgepakt.

Onder zijn dekmantel ging een vastberaden, doortastende fulltime ver­zets­strij­der schuil

Voor Jaap Spruijt was dat een vanzelfsprekendheid, hij had immers de goede (vervalste) papieren. Onder zijn dekmantel ging uiteindelijk een vastberaden, doortastende fulltime verzetsstrijder schuil die de afdelingen van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) en de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) in Veenendaal leidde.

Daar zou hij zich nooit op laten voorstaan, ook niet toen hij onder het pseudoniem J. van der Velde in 1985 in een hoofdstuk van het boek 'Dorp in het duister. Veenendaal 1940-1945' zijn herinneringen aan het verzetswerk optekende. Zodra acties werden beschreven, deed hij dat met een journalistieke afstandelijkheid waarbij hij zichzelf niet noemde, laat staan zijn (niet zelden vooraanstaande) rol.

Zweetdruppel van angst

Bijvoorbeeld over 7 mei 1945. Veenendaal, dan een broeinest van in het nauw gedreven NSB'ers en Duitsers, was als laatste plaats op het Nederlandse vasteland nog niet bevrijd. De terreur ging er gewoon door.

'Iemand van de LO toog daarom op de fiets naar Lunteren om de Engelsen tot een slotakkoord te bewegen. De verzetsstrijder werd door een dokter in een jeep terug naar Veenendaal gebracht, toen ze op twee Hollandse SS'ers met een machinegeweer stuitten. Ze hoorden zeggen: Schiet die burger er af! Desondanks werd hen geen haar gekrenkt en reden ze stapvoets langs de post. Wel hadden de twee aan iedere haar minstens één zweetdruppel van angst toen ze eindelijk op het gemeentehuis arriveerden om verslag uit te brengen.'

Die 'iemand van de LO' was Jaap Spruijt.

De oorlogsjaren zouden hem nooit loslaten, ook niet in het verre Canada waarheen hij in 1951 emigreerde. Zijn memoires schreef hij met enige schroom: 'Ik besef dat ik één van de laatste nog levende verzetswerkers ben, en het zou jammer zijn als bepaalde historische gebeurtenissen verloren zouden gaan.'

Ontwapenend eerlijk

Over die gebeurtenissen is Jaap ontwapenend eerlijk. Hij beschrijft hoe met slechts een klein onvoorbereid groepje verzet werd gepleegd tegen 'de genadeloze Duitse staat en een leger ontdaan van alle menselijke waarden'. In het geval van de Landelijke Knokploegen (KP) concludeert hij dat er in de hele provincie Utrecht in 1943 misschien tien personen bij waren betrokken. Ze hadden nauwelijks genoeg wapens en patronen en moesten constant improviseren.

Daarbij ging door amateurisme veel mis, ook toen 'na veel gewetensonderzoek' werd besloten om tot geweld over te gaan met overvallen op bevolkingsregisters en distributiekantoren. Het 'recept' voor brandbommen met tijdsmechanisme 'uit het boekje De Praktische Anarchist', kon bijvoorbeeld niet verhinderen dat de aanslag op het Veenendaalse arbeidsbureau in een totale mislukking eindigde.

Met dezelfde nuchterheid verhaalt hij over de naïviteit van gestrande geallieerde piloten

Uit die 'gevoelige klap voor de KP-Veenendaal' werd desondanks moed geput: het bureau kreeg 'een wacht van zes soldaten die aan de oorlogsvoering onttrokken werden'. Met dezelfde nuchterheid verhaalt hij over de naïviteit van gestrande geallieerde piloten. Jaap was een van de mensen die voor de vluchtlijn naar Engeland piloten tot in Zwitserland begeleidde.

Niet die vlucht was volgens hem het grootste probleem, maar die piloten aan het verstand brengen hoe ze zich moesten gedragen in bezet gebied. Een van hen corrigeerde, op de bagagedrager van een vluchtfiets gezeten, tijdens een benauwend treffen twee Duitsers toen die onjuist concludeerden dat een Spitfire overvloog: 'No, Mosquito'.

Bescheiden en afstandelijk

In 1985 nam Jaap voor zijn memoires contact op met de Veenendaalse journalist Martin Brink. In de daaropvolgende jaren voegde hij regelmatig nieuwe zaken toe, kwam rond Bevrijdingsdag met ideeën voor verzetsverhalen in De Rijnpost en vroeg naar mensen uit het verleden. Dat laatste tot vier dagen voor zijn dood.

Hij deed dat ook (sinds 1995) bij zijn neef Daan Buddingh, de zoon van zijn zus Wil en regionaal verzetsman Jaap Buddingh. Bij ontmoetingen liep hij over van verhalen over de oorlogstijd. Namen, data en andere feiten stonden in zijn geheugen gegrift. Altijd sprak hij met die hem zo typerende bescheidenheid en afstandelijkheid. Zonder zijn gevoelens bloot te geven.

Jaap was een avonturier, nog voor hij zich daar door de bezetting moreel gedwongen toe voelde

Saai werk

Jaap was een avonturier, nog voor hij zich daar door de bezetting moreel gedwongen toe voelde. Met een jeugdvriend maakt hij liftend of op de fiets lange trektochten door Europa, met een voorkeur voor Scandinavië. Daarnaast was hij in 't Veense actief in het jeugdwerk van de gereformeerde kerk en voor de tennisclub.

Tennis was een elitesport. Zijn vader was bankdirecteur, hij richtte in 1928 de zelfstandige Veensche Bank op waar ook zijn twee kinderen werkten. Jaap werd opgeleid als zijn opvolger, maar toen de bank tijdens de Tweede Wereldoorlog werd overgenomen door de Amsterdamsche Bank werd hij opzijgeschoven. Teleurgesteld trad hij in Amsterdam in dienst bij een andere bank, maar hij vond het werk saai.

Vernieuwing bleek restauratie

Daarbovenop was er die andere frustratie: het uitblijven van veranderingen, in Veenendaal maar ook in de rest van Nederland. De gehoopte vernieuwing bleek restauratie. In het laatste oorlogsjaar had hij daarvan de eerste tekenen al opgemerkt. De kameraadschap waarin aanvankelijk werd gediscussieerd over het toekomstige Veenendaal verwaterde in zijn beleving en verdween zelfs na de bevrijding.

Het verzetswerk had Jaap gedaan vanuit een diepgewortelde van­zelf­spre­kend­heid

Plannen voor een nieuw lokaal bestuur werden nooit waargemaakt, toezeggingen niet nagekomen. 'Ook het mislukken van de zuivering droeg bij tot een teleurstelling die niet vergoed werd door de welvaart. Er was veel onrecht.'

Het verzetswerk had Jaap gedaan vanuit een diepgewortelde vanzelfsprekendheid. Je liet Joden en andere landgenoten niet in de steek. Hij was niet uit geweest op roem. Nu de meelopers een grote mond kregen, keerde die bescheidenheid zich tegen hem.

Sekte

Gedesillusioneerd vertrok hij met zijn vrouw en twee kinderen naar het land van de beloofde gouden bergen, Canada. Zijn verzetsrol raakte in Veenendaal in de vergetelheid, hem wachtte een zware strijd voor zijn eigen bestaan. Bouwvakker, schoonmaker, conciërge in een hotel; alles pakte 'Jack Spruyt' in Vancouver aan. Het gezin leefde zelfs van een eigen bosbessenfarm.

In de jaren zestig verliet zijn vrouw hem. Ze begon buiten Vancouver een sekte met tientallen aanhangers en isoleerde hun inmiddels zes kinderen van hun vader. Het zou lang duren voor hij weer contact kreeg met een aantal van hen. Hij was blij met de belangstelling van zijn kleinkinderen, ook voor zijn verzetsverleden.

Persoonlijke rampspoed

Jaap ging zwaar gebukt onder die persoonlijke rampspoed, maar werkte zich desondanks in een ziekenhuis met 1200 bedden op tot hoofd van de technische en facilitaire dienst. Daar leerde hij Akke de Jong kennen, een uit Nederland geëmigreerde Friezin waarmee hij 38 mooie jaren had.

Jaap raakte overtuigd van de evolutiebiologie van de Nederlandse professor Jan Lever. De evolutietheorie was zeker in die tijd in Canada controversieel. Lezingen van Jaap daarover in de conservatieve Christian Reformed Church werden hem wel eens verboden. Dan kreeg hij elders wel uitnodigingen.

Na de oorlog kwam de frustratie. Zijn werk bleek saai, de gehoopte vernieuwingen bleven uit.

Vanuit die overtuiging werd hij tevens een verwoed verzamelaar van oud gesteente. Hij werd op dat gebied zo deskundig dat een van de universiteiten van Vancouver hem colleges liet geven aan geologiestudenten.

Vereenzamen 

Met Akke reisde hij bijna jaarlijks naar het warme Spanje, van waaruit ook familie en bekenden in Nederland werden bezocht. In 1995 was hij voor het laatst in Veenendaal om daar tijdens de mei-herdenking samen met Jaap Buddingh en Truus van Kuijk namens het Veenendaalse verzet een krans te leggen bij het Monument voor de Gevallenen aan het Stationsplein. Als laatste overlevenden.

Het overlijden van Akke in 2015 was een harde klap. Jaap probeerde fit te blijven door elke dag 's ochtends zes of zeven blokken te wandelen. Hij vereenzaamde omdat rondom hem bekenden wegvielen en de mensen die hij in Nederland nog zocht er niet meer waren.

Jaap bracht zijn laatste jaren door op zijn appartement in het ouderencomplex Cavell Gardens. Hij was communicatief, graag gezien, maar sprak er niet over zijn verzetsverleden. Tot de directrice door een Nederlands contactverzoek op het spoor werd gebracht van de anonieme held in hun midden. Op haar verzoek schreef hij zijn herinneringen voor de interne nieuwsbrief.

Jaap Spruijt werd op 20 januari 1921 in Veenendaal geboren en overleed op 16 februari 2017 in Vancouver.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende of heel gewone mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl Of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam

Toen het leven na de oorlog Jaap Spruijt tegenviel, toog hij met zijn vrouw naar Canada. Hij werkte als bouwvakker, schoonmaker, conciërge en had er een bosbessenkwekerij. © RV

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Onder zijn dekmantel ging een vastberaden, doortastende fulltime ver­zets­strij­der schuil

Met dezelfde nuchterheid verhaalt hij over de naïviteit van gestrande geallieerde piloten

Jaap was een avonturier, nog voor hij zich daar door de bezetting moreel gedwongen toe voelde

Het verzetswerk had Jaap gedaan vanuit een diepgewortelde van­zelf­spre­kend­heid

Na de oorlog kwam de frustratie. Zijn werk bleek saai, de gehoopte vernieuwingen bleven uit.