Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het gevecht van Groenland tegen de opwarming van de aarde

Home

Jonathan Holslag

Beelden uit de Groenlandse hoofdstad Nuuk. Alles ademt zee, maar het land heeft zoveel meer te bieden dan alleen vis en garnalen. Zeker wanneer de opwarming van de aarde doorzet, zal bijvoorbeeld de winning van uranium belangrijk worden. © RV
Langs de rafelranden van Europa

Terwijl de Groenlanders worstelen met alcoholisme en depressie, wekken hun grondstoffen en strategische ligging de interesse van China en de Verenigde Staten. Deel 2 van de reisserie van Jonathan Holslag langs de rafelranden van Europa.

Lees verder na de advertentie

Zodra mijn propellervliegtuig zich boven de Atlantische Oceaan hijst, begint het door te dringen: dit diepblauw, deze noordelijke watermassa, zij is de warmtewisselaar van de wereld. Hier bepaalt de temperatuur van het water de kracht van onze winden, de rijkdom van onze visgronden en zelfs de zuiverheid van onze lucht. Groenland is een van de meest noordelijke gebieden van Europa en wordt ook als eerste beïnvloed door de opwarming van de aarde. Ik reis naar Groenland om te begrijpen hoe de samenleving er omgaat met die ingrijpende veranderingen in het milieu en hoe het warmere klimaat de regio nog interessanter maakt voor grootmachten.

De vrije vissers zitten nu wekenlang gevangen op grote gar­na­len­sche­pen en hun vrouwen in de eenzaamheid thuis

De bestemming kondigt zich aan met drijf-ijs dat scherp oplicht op het blauwe rimpellaken en vervolgens besneeuwde kusten als een onmetelijke slagroomtaart. De hoofdstad Nuuk telt twee stoplichten. Er wonen 15.000 inwoners en dat aantal neemt jaar na jaar af. Er zijn gewoon te weinig woningen om een karaktervolle stad te vormen in een landschap dat zo adembenemend is door zijn langgerekte hellingen en de alomtegenwoordigheid van de oceaan. Maar de inspiratieloze woningen en de sobere kantoorgebouwen weerspiegelen ook de sombere gemoedstoestand van zijn inwoners. Nuuk worstelt met depressie, vereenzaming, alcoholisme en zelfmoorden.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© RV

Duisternis

Je zou toch juist een sterk gemeenschapsgevoel verwachten als het leven maandenlang gekneld zit tussen sneeuw en duisternis, als de krachten van de natuur zo tegenwoordig zijn en de energie van de grootstad zo onbereikbaar blijft. “Het leven op Groenland is niet idyllisch en is dat nooit geweest, maar uit de hardheid van de natuur putten de mensen kracht en zingeving”, vertelt Niels Emgaerd, een visser die de zee heeft ingeruild voor een baan bij de vismijn. “De visserij was zwaar, maar vissers waren vrij. In de zomer was er het leven op het water, het sorteren van de vangst, het herstellen van de netten en het onderhouden van de motoren. De houten huizen vroegen in de winter altijd wel ergens wat onderhoud en de donkere dagen werden gevuld met heldenverhalen, liederen en lange maaltijden. Dat is weg. De vrije vissers zitten nu wekenlang gevangen op grote garnalenschepen en hun vrouwen in de eenzaamheid thuis. Alles trekt samen in appartementen. De kameraadschap van vroeger is weg en die leegte wordt opgevuld met gokken en gamen. Vroeger was het lichamelijk zwaarder, maar nu is de psychologische last voor velen ondragelijk.”

Het relaas deed me terugdenken aan Kopenhagen. In Groenland worden mensen door de nieuwe economische realiteit gedwongen hun banden met de natuur en met elkaar door te knippen, terwijl het in de rijke Deense hoofdstad net hip is om stadstuintjes aan te leggen, dagenlang met vrienden te gaan vissen, om die vis daarna in hun appartementjes zelf te roken, tot grote ergernis van medebewoners. Er is bijna letterlijk een soort tribalisme in de maak met jongeren die baarden laten groeien, oude Deense tekens laten tatoeeren en er als Vikingen uit willen zien. Veel jonge Kopenhagers zoeken een nieuw evenwicht tussen wereld, stad en natuur. In Groenland wordt dat evenwicht verstoord door opdringerige schaalvergroting tot op het punt dat men hier de collectieve psychose nabij is.

Hoewel er gemakkelijker groenten geteeld worden, is de grasgroei nu zodanig verstoord dat veetelers er de brui aan geven

Er zijn jongeren die het tij proberen te keren. Ik voerde een begeesterend gesprek met Anna Skifte die de oprukkende fastfoodcultuur wil stoppen door Groenlanders te wijzen op de smaken van hun eiland. “Er zit zoveel rijkdom in ons land en in het water. De industriële visvangst interesseert zich maar in één soort, maar er zijn zoveel soorten, elk met hun eigen smaak al naar gelang het seizoen. Dit land lijkt schraal, maar het is rijk aan bessen, kruiden en wild”, zegt ze. “Wat is welvaart? Garnalen met tonnen uit de oceaan halen om Europese warenhuizen te vullen of ons eigen leven inrichten. We hebben er maar één.” Kunnen de Groenlanders die verschraling van hun samenleving en tradities nog keren, vraag ik me af. Vroeger was er de noodzaak om de diversiteit van de natuur te koesteren. Nu alles voor het pakken in de winkelrekken ligt, is die noodzaak verdwenen. En met de noodzaak de volharding, en met de volharding de voldoening.

En er is meer op komst. Door de opwarming van de aarde smelt de ijskap op Groenland. Het is nu gemiddeld twee tot drie graden warmer dan in de jaren negentig. Hoewel er gemakkelijker groenten geteeld worden, is de grasgroei nu zodanig verstoord dat veetelers er de brui aan geven. Traditionele jagers moeten hun hondensledes opgeven. Een prachtige vaardigheid wordt ingeruild voor brullende quads; het kunstige vervaardigen van sledes voor ingevoerde machines. Voorlopig kan niemand voorspellen hoe de klimaatopwarming de visvangst zal beïnvloeden. De kabeljauw, die trekt weg van de Groenlandse wateren verder naar de Noordpool, maar daar kunnen ze minder gemakkelijk kuitschieten. Hun plek in de wateren rondom Groenland wordt nu schijnbaar ingenomen door makreel, inktvissen en ook tonijn. Maar zelfs dat nieuwe bestand wordt bedreigd omdat de klimaatopwarming het water zuurder maakt. Dit zal op termijn leiden tot een verstoring van de vismigraties waarvan ook Belgische en Nederlandse vissers afhankelijk zijn.

Tekst loopt door onder de afbeelding

© RV

Uranium

Financieel zullen de Groenlanders er niet op achteruitgaan. Door het smelten van het ijs ligt de weg vrij voor de ontginning van grondstoffen en met de grondstoffen komt het geld van de grootmachten. Een van de meest begeerde grondstoffen betreft uranium. In 1988 werd een verbod uitgevaardigd op de ontginning van uranium, maar er zijn nu al vier vergunningen voor exploratie goedgekeurd. Vooral China toont belangstelling. De Chinezen gaan nog tientallen kerncentrales bouwen en Groenland is een van de meest stabiele plekken waar uranium gedolven kan worden. Er is ook ijzererts, olie en mogelijke aders zeldzame aardmetalen die onmisbaar zijn voor het vervaardigen van computerchips en hoogtechnologische wapens.

Nu ontvangen de Groenlanders jaarlijks honderden miljoenen euro’s steun en neemt het Deense leger de beveiliging van het eiland voor zijn rekening

Tekst loopt door onder de afbeelding

© Hollandse Hoogte / Mauritius Images GmbH

Rijk

“Vergeet Noorwegen”, verklaart een ingenieur van Greenland Minerals and Energy. “Groenland is geologisch veel interessanter. Hier heb je werkelijk alles. Beeld je in hoe rijk de Groenlanders zullen worden. Ze zijn met nog geen zestigduizend en de inkomsten kunnen oplopen tot miljarden per jaar. De Groenlanders worden de nieuwe sjeiks!” Wat betekent dat voor de internationale markt, vraag ik. “De grondstoffen die in het hoge noorden kunnen worden gedolven, zullen de hele geopolitieke kaart hertekenen. Als de ijskap verder smelt en de technologie verder wordt ontwikkeld, zal de ontginning op grote schaal kunnen gebeuren. Hier zijn geen piraten, geen terroristen en geen onstabiele staten. Vergeet grondstoffen op Mars, hier zijn ze veel goedkoper!”

Van eerste minister Aleqa Hamond hoor ik dat zij die grondstoffenboom alvast helemaal ziet zitten. “We zijn in het verleden te afhankelijk geweest van wispelturige visserij. Mijnbouw zal ons helpen de economie te stabiliseren. We gaan met de inkomsten een strategisch fonds aanleggen om op lange termijn te kunnen investeren.” Dat maakt de Groenlanders strijdvaardig ten aanzien van Kopenhagen. Nu ontvangen de Groenlanders jaarlijks honderden miljoenen euro’s steun en neemt het Deense leger de beveiliging van het eiland voor zijn rekening. In Kopenhagen hoorde ik steevast dat Groenland genereus bejegend werd, maar steeds meer Groenlanders vinden het tijd voor onafhankelijkheid. “Betutteling”, is het woord dat ik in de tavernes steeds hoor.

Intrigerend, bedacht ik, zo door de besneeuwde straten van Nuuk stappend. De Denen klagen over Europese betutteling en de Groenlanders over Deense bemoeienis. Beiden willen bevoegdheden, meer bevoegdheden, maar om er wat mee te doen? Gaat het om cultuurpatriottisme, een poging om in de samenleving opnieuw de passie voor taal, schoonheid, filosofie en natuur aan te moedigen? Ik vrees van niet. Gaat het om liberaal patriottisme, waarbij actief burgerschap en bewustzijn worden geactiveerd tegen onderdrukking? Ik vrees dat dat evenmin het geval is. In Groenland is er vooral behoudsgezind nationalisme op het niveau van een groot dorp: spierballenpolitiek voor een pygmee.

Tekst loopt door onder het kaartje

Thule

De beleidsmakers van Groenland leken mij bij de pinken, maar het is ondenkbaar dat zij met een paar dozijn op kunnen tornen tegen een heel leger Amerikaanse of Chinese onderhandelaars. Ook geopolitiek wekt Groenland de interesse. Helemaal in het noorden, in Thule, houden de Amerikanen nog steeds een cruciale militaire basis open. Groenland is voor de Verenigde Staten interessant omdat het dicht bij de Noordpool ligt en de Noordpool, die ligt dichter bij de ruimte omdat onze planeet aan de polen is afgeplat. Daardoor kan men veel gemakkelijker in de ruimte kijken en bijvoorbeeld ook vijandige kernraketten detecteren. Er zijn sensors opgesteld in Thule, die op hun beurt in verbinding staan met het Noord-Amerikaanse Commando voor de Verdediging van de Ruimte (Norad), dat op zijn beurt signalen doorgeeft aan raketafweersystemen op het land, op schepen en in de toekomst wellicht ook in de ruimte. De CIA en de NSA gebruiken de faciliteiten waarschijnlijk ook om telecommunicatie af te luisteren.

Geopolitiek is de locatie daarnaast interessant als steunpunt voor patrouilles in de Arctische Oceaan. Denemarken, Noorwegen, Canada, Rusland en de Verenigde Staten bakkeleien daar over de afbakening van de maritieme grenzen en over de interpretatie van de wet van de zee. Alle partijen proberen er een zo groot mogelijke exclusieve economische zone af te bakenen die recht geeft op de ontginning van grondstoffen en op visvangst. Maar net als in Oost-Azië vinden vooral de Amerikanen dat die zone open moet blijven voor scheepvaart én militaire schepen. Rusland betwist die visie. In Moermansk, de thuisbasis van de noordelijke Russische vloot, zullen de komende jaren meer oorlogsschepen worden gepositioneerd. Thule blijft dus onmisbaar.

Er is de Amerikanen veel aan gelegen om hun militaire overwicht in de wateren rondom Groenland te bewaren. “De veiligheid van het Amerikaanse continent is uitsluitend gewaarborgd als de dominantie in de oceanen wordt gehandhaafd”, schreef de negentiende-eeuwse strateeg Alfred Mahan. Sinds kort zijn de Russen echter terug met nucleaire onderzeeërs. Het is een flinke klus om ze op te sporen als ze eenmaal vanuit Moermansk naar de diepe wateren van de oceaan duiken. Tussen Groenland en IJsland gaapt een flinke afstand waar de Russen graag verstoppertje spelen met hun onderzeeërs. De Verenigde Staten hebben aangekondigd om hypermoderne P-8A patrouillevliegtuigen in te zullen zetten boven deze Giuk-gap en ook de Britten zullen meedoen. Washington trekt er jaarlijks 20 miljoen dollar voor uit.

Overweldigend

De noordelijke Atlantische Oceaan is nu een binnenmeer van de Navo-landen en vooral de militaire macht van de Verenigde Staten is overweldigend. Van de negen gevechtseenheden met vliegdekschip hebben er vier hun thuisbasis in de Atlantische Oceaan. Rusland heeft vergeleken daarmee een dwergvloot, de Chinese marine is al helemaal nergens te bespeuren. Toch wordt argwanend gekeken naar de toekomstige ambities van Peking. Toen een bedrijf uit Hongkong de verlaten marinebasis van Kangilinnguit wilde kopen, sprak Denemarken zijn veto uit en beloofde de basis opnieuw te activeren.

“Met het vliegdekschip ging het ook zo”, hoor ik van een Deense officier, “Een bedrijf uit Hongkong kocht het van Rusland om er zogenaamd een casino van te maken, maar het vaart nu wel rond voor de Chinese marine.”

In Kangilinnguit is het intussen stil. Afgezien van wat zonnebadende meeuwen is de enige pier verlaten. Een Chinees vliegdekschip zie ik hier nog niet meteen de trossen uitwerpen.

Lees ook het interview met Jonathan Holslag over zijn reis voor Trouw: 'We verliezen de grip op de randen van Europa'

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
De vrije vissers zitten nu wekenlang gevangen op grote gar­na­len­sche­pen en hun vrouwen in de eenzaamheid thuis

Hoewel er gemakkelijker groenten geteeld worden, is de grasgroei nu zodanig verstoord dat veetelers er de brui aan geven

Nu ontvangen de Groenlanders jaarlijks honderden miljoenen euro’s steun en neemt het Deense leger de beveiliging van het eiland voor zijn rekening