Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Grijze achtergrond, scherpe beelden

Samenleving

René ten Bos

Denker des Vaderlands René ten Bos. © Merlijn Doomernik
Essay

Feiten, eisen we van de wetenschap. Maar die zijn niet zo eenduidig. De boodschap van wetenschappers kan niet zonder beelden en mythen.

In tijden van feitenvrije politiek en journalistiek vallen wij, wetenschappers, terug op oude sentimenten. Wij, dienaren van de wetenschap, zijn de hoeders van feit en waarheid. En daarmee van de democratie, die immers niet naar behoren kan functioneren als grote delen van de bevolking een loopje nemen met de waarheid.

Lees verder na de advertentie

Ik heb dat altijd een rare gedachte gevonden; tal van beschavingen waren gebaseerd op aannames die we nu niet meer onderschrijven. Voor hun belangrijkste beslissingen raadpleegden de Romeinse heersers altijd de augurs: ingewanden van vogels bestuderen of de vlucht van vogels bekijken kon volgens hen waardevolle adviezen voor de politieke koers opleveren. We geloven dat niet meer, maar het heeft wel duizend jaar redelijk stabiele beschaving opgeleverd.

Politici en burgers die augurs raadplegen - we zouden er vandaag de dag van gruwen. We zijn te rationeel geworden voor dergelijke onzin. Natuurlijk, er zijn nog steeds politici die bijvoorbeeld vanuit hun geloof handelen, maar we hopen in onze liberale democratie wel dat ze seculier genoeg zijn om het spel enigszins volgens de regels te spelen.

Complexiteit 

Toch is mijn stelling dat de wetenschap van tegenwoordig niet zozeer om feiten draait, maar om complexiteit. Het vervelende daarvan is dat ze geen eenduidige feiten oplevert, maar allerlei grauwzones. Aan dat grijs kleven twee nadelen.

Er zijn geen feiten, er zijn alleen maar interpretaties

Friedrich Nietzsche

In de eerste plaats ondermijnt deze kleur het beslissingsvermogen van degene die er in denkt. Wie de wereld alleen maar in zwart of wit ziet, weet welke koers er gevaren moet worden. Wie de grauwzones ziet, denkt twee keer na over een beslissing. En wie twee keer nadenkt, kan blijven nadenken en nog eens blijven nadenken. Dat is gewoon niet erg praktisch. Mensen raken al snel vermoeid van piekeraars, zeker in de politiek. Die piekeraars willen wachten met dingen doen, willen eerst nadenken en dat nadenken… tja, wat moet je met al dat gedenk? Kortom, als wetenschap via betere denkprocessen wil aanzetten tot meer reflectie in de politiek, dan hoeft ze niet uitsluitend te rekenen op enthousiast onthaal.

In de tweede plaats impliceert grijs een afscheid van ondubbelzinnige feiten. Natuurlijk, er zijn nog steeds ondubbelzinnige feiten. Het gegeven dat het nu in Utrecht 12 graden is en het gegeven dat meisjes in het onderwijs op dit moment beter scoren dan jongens zijn relatief ondubbelzinnige feiten. Maar een goed wetenschapper wil met dergelijke triviale feiten dieper liggende verbanden aanwijzen. Wie dat aandurft, steekt zijn of haar nek uit en wordt partizaan in een bepaalde discussie. Een klimatoloog die kan uitleggen dat er klimaatopwarming plaatsvindt, kan zich niet verstoppen achter feiten, maar maakt als mens van vlees en bloed deel uit van het klimaatdebat.

Nauwelijks discussie 

De Franse filosoof Bruno Latour wist het al: matters of fact, eenvoudige standen van zaken dus, daar is nauwelijks discussie over in de samenleving en ook niet in de wetenschap. Wetenschappers hebben geen onenigheid met Donald Trump over de vraag welke temperatuur het nu in Utrecht of Washington is. Interessanter zijn matters of concern: complexe processen of gebeurtenissen die ervoor zorgen dat de onderzoeker in een debat wordt meegezogen, waarin hij of zij zelf geenszins de enige gezaghebbende stem is.

In de discussies met Trump en de zijnen proberen wetenschappers overtuigend te zijn door scherpzinnige argumentatie, ja zelfs door sofisterij en retoriek. Sofisterij en retoriek? Was dat nu niet net waar alles wat de wetenschap dient een hekel aan heeft? Waren woordgoochelaars niet al sinds Plato in de ban gedaan door iedereen die in het scherpe licht van de waarheid onderzoek wilde plegen?

Toch is mijn stellige overtuiging dat we niet zonder hen kunnen. Aanspraken op expertise of andere vormen van intellectuele soevereiniteit staan in tijden van complexiteit, in grijze tijden dus, constant ter discussie. De gedachte dat die onderzoeker nog simpelweg een dienaar is van feit en waarheid, is oubollig en ongeloofwaardig geworden.

Goede voorspellingen 

De samenleving wil van wetenschappers vaak goede voorspellingen. Neem nou het weer; als er iets is wat we willen voorspellen, dan is het wel het weer. In 1984 werd München getroffen door een zware hagelstorm. De gebeurtenis leidde tot een van de grootste verzekeringsrampen in de Duitse geschiedenis. In nog geen twintig minuten tijd werden duizenden auto’s zwaar beschadigd. Er vielen gewonden, een paar mensen stierven aan een hartaanval. De hagelstorm was door geen meteoroloog voorspeld. Alle weerkundigen kregen het dan ook flink te verduren in de dagen na de ramp. Waarom zijn we in staat raketten naar Mars te sturen, maar kunnen we het weer zo matig voorspellen?

Hoewel we in de meer dan dertig jaar sinds die hagelstorm in München steeds meer weerballonnen, thermometers en andere apparatuur op bergtoppen, in de lucht of in het water hebben geplaatst, is het raster van registraties nooit helemaal dicht te maken. Bovendien: een meetfoutje is zo gemaakt en dan gaat de hele voorspelling de mist in. “Over de exactheid van de natuurwetenschappen hoeft men zich geen illusies te maken”, schreef de Duitse meteoroloog Wolfgang Behringer in ‘Kulturgeschichte des Klimas’.

Veel wetenschappers hebben wel eens het gevoel dat de samenleving uit hun voorspellingen exactheid wil persen. Bij het weer gaat het dan niet alleen maar om het exact voorspellen van noodweer, maar ook van de windkracht (voor de windmolenindustrie) of de hoeveelheid zon (voor de zonnepanelenindustrie).

In Italië werden geologen en seismologen aangeklaagd omdat ze voorafgaand aan de aardbeving in L’Aquila verkeerde informatie zouden hebben gegeven.

Aangeklaagd 

Natuurlijk geldt dit niet alleen voor de weerkunde. In Italië werden geologen en seismologen aangeklaagd wegens doodslag omdat ze voorafgaand aan de catastrofale aardbeving in L’Aquila in 2009 verkeerde - want geruststellende - informatie zouden hebben gegeven. Aanvankelijk vonden de aanklagers gehoor bij de rechter: een van de hoofdverdachten had gesuggereerd dat de kleine aardbevingen die in de weken voor de grote aardbeving geregistreerd werden, de kans op juist zo’n grote beving verkleinden. Ten onrechte, vonden de klagers; dat voor de suggestie van de verdachte goede wetenschappelijke gronden waren, telde niet. De ontzetting over 309 slachtoffers was enorm. In de Italiaanse media kregen de wetenschappers het harder te verduren dan toenmalig president Berlusconi: zij, de experts, hadden een en ander moeten zien aankomen.

Dergelijke verhalen uit de weerkunde, geologie of seismologie kun je moeiteloos aanvullen met gelijksoortige verhalen uit de medische, forensische, biologische, voedsel-, of verkeerswetenschappen.

Steeds weer hetzelfde patroon: de wetenschap moet de samenleving iets leveren wat zij niet kan leveren - een exacte en precieze registratie of voorspelling van feiten of standen van zaken. Dat dit vaak niet kan, is moeilijk verteerbaar voor de maatschappij - patiënten, verzekeringsmaatschappijen, industrietakken, rechters, politie, boeren, burgers en buitenlui. Ze hoeven maar even beduveld te worden door de buienradar en de hele weerkundige sector krijgt er, net als in de jaren tachtig naar aanleiding van München, van langs. Hoezo vooruitgang?

Samenleving betichten 

De verleiding om de samenleving ervan te betichten dat ze niet weet hoe wetenschap werkt is in tijden van complexiteit groot. Even groot is de verleiding om iets te bieden wat de wetenschap niet kán bieden: exactheid. Experts zouden zich er niet toe moeten laten verleiden. Zeg liever dat feiten niet meer de droge standen van zaken zijn, dat de zaken vaak niet helemaal duidelijk liggen, dat we veel nog steeds niet begrijpen. Gebruik liever overtuigingskracht die geen illusies nodig heeft, maar misschien wel sterke beelden, metaforen en mythes: die doen het vaak beter dan een halsstarrig en bijna bureaucratisch beroep op feiten, zeker als die feiten in de grauwzones liggen. Ik geloof inderdaad dat een beeld van zielige ijsberen op de laatste ijsschotsen meer overtuigt dan grafieken en cijfers.

Je kunt professoren verketteren omdat ze in ‘De Wereld Draait Door’ een wat illusoir beeld geven van hoe mooi de wetenschap wel niet is, maar zo’n televisiecollege doet wel wat meer dan een publicatie in een obscuur academisch tijdschrift. Laat ook zien hoe moeilijk het allemaal is. Plaats tegenover die zielige ijsberen dus het lachende gezicht van Vladimir Poetin, voor wie het smelten van de Noordelijke IJszee niet hard genoeg kan gaan: hij zwijmelt al bij de gedachte aan een nieuw Suezkanaal langs de Frans Jozef-eilanden en Wrangel! Mensen zijn doorgaans prima in staat om te begrijpen hoe ingewikkeld dingen liggen, zolang er maar duidelijke beelden liggen. Het grijs heeft dus wat mystificatie nodig.

Harde wetenschappers stoot ik voor het hoofd, maar ik zeg het toch: leer van religie en mythe

Harde wetenschappers stoot ik voor het hoofd, maar ik zeg het toch: leer van religie en mythe. In het Nieuwe Testament lezen we dat de Heiland wordt geboren. Daar mag een lezer de schouders over ophalen, maar de schrijvers maken deze simpele gebeurtenis wat zwaarder door de kosmos ervan te laten getuigen: een stralende ster aan het firmament meldt zich om iedereen in te peperen dat er iets bijzonders gebeurt. En als 33 jaar later deze bijzondere man - naar verluidt voor ons allemaal - sterft, dan raakt de kosmos helemaal van streek: zonsverduisteringen alom.

Groot belang 

Het omvormen van het gewone tot iets bijzonders is van groot belang in een wereld die door al haar grauwe complexiteit niet vanzelf tot de verbeelding spreekt. De werkelijkheid is namelijk in zichzelf gekeerd, ze is er niet voor ons. Het enige wat ons rest, of we nu religieus zijn of niet, is er betekenis, relevantie, gewichtigheid aan toe te kennen. In goed Duits: Bedeutsamkeit. Dat doe je niet door te denken dat mensen feiten willen, niets anders dan feiten. Mensen hebben ook nu juist behoefte aan mythes, aan goede verhalen, aan sterke beelden en mooie concepten. Zie de colleges van Robbert Dijkgraaf en de talloze TED-talks op YouTube. Ondanks jaren van verlichting en rationalisering staan we niet zo ver af van Jezus’ tijdgenoten.

Goede wetenschappers weten dat ook. Bellettrie is sommigen van hen al lang niet meer vreemd. De oerknal, de mens die van de aap komt, het DNA, het onderbewustzijn of zwarte gaten - het zijn allemaal ingrediënten van wetenschappelijke verhalen die worden verfraaid en opgedirkt opdat men ze kan ‘verkopen’: dat moet, op het retorische slagveld van grijze en complexe tijden. Dat is ook de waarde van populair-wetenschappelijke boeken: ze interesseren lezers voor de ideeën die achter onderzoek schuilgaan - de feiten komen later wel.

Feiten zijn geen onzin

Feiten zijn geen onzin, maar wetenschap gaat wel minder over ondubbelzinnige feiten. Grijsheid en complexiteit verdonkeremanen de feiten. De relevantie van het werk van wetenschappers zit niet in het krampachtig teruggrijpen op objectiviteit. Niemand zal ze geloven, vooral ook omdat iedereen wel weet dat er iets niet helemaal in de haak is met wat ze beweren. In tijden van complexiteit past reductionisme à la Swaab of Dawkins niet. Niet alles is hersenen of DNA. Wetenschappers die 100 procent zeker zijn van hun zaak, zijn gewoonweg steeds minder te vertrouwen.

Als we de alledaagse werkelijkheid willen veranderen, besef dan dat dat niet begint met een feit, maar met iets veel moeilijkers: een beeld of een mythe. Van hun werkelijkheid willen mensen vaak best afstand doen, als je hun fantasie prikkelt. 

Denker des Vaderlands René ten Bos (1959) is filosoof en hoogleraar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Deel dit artikel

Er zijn geen feiten, er zijn alleen maar interpretaties

Friedrich Nietzsche

In Italië werden geologen en seismologen aangeklaagd omdat ze voorafgaand aan de aardbeving in L’Aquila verkeerde informatie zouden hebben gegeven.

Harde wetenschappers stoot ik voor het hoofd, maar ik zeg het toch: leer van religie en mythe