Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Griekse componiste Calliope Tsoupaki: 'We zijn een taai volk, zo voel ik dat'

Samenleving

Frederike Berntsen

Calliope Tsoupaki © Jorgen Caris
Interview

De Griekse componiste Calliope Tsoupaki kwam voor de muziek van haar leermeester Louis Andriessen naar Nederland, trouwde er en bleef. ‘In ons huis zijn de twee culturen duidelijk aanwezig. Ik breng chaos mee.’

Amsterdam is in een warme deken gewikkeld en bij de Griekse componiste Calliope Tsoupaki (55) staan de balkondeuren wijd open. Een temperatuur van tegen de 30 graden moet heerlijk zijn voor iemand met mediterraan bloed. “Dit voelt vertrouwd”, beaamt Tsoupaki. “In Nederland moet je bijna altijd vechten tegen de elementen, daar moet ik nog steeds aan wennen. Hoewel ik verander, naarmate ik hier langer woon. Mijn lijf en mijn hoofd passen zich geleidelijk aan.”

Lees verder na de advertentie

Dochter Elèni (15) is aan de eettafel aan het werk, de studeerkamer van Tsoupaki lijkt de beste plek voor een gesprek. Hier komen haar composities tot stand. Klavier tegen de ene wand, bureau tegen de andere. Levendig ingerichte, maar geordende kasten met daarin plaats voor een mini- altaar met iconen, beeldjes, een kaarsje.

Eind jaren tachtig kwam ze naar Nederland, om te studeren bij Louis Andriessen, Neêrlands meest gelauwerde componist. Nadat ze zijn muziek had gehoord, kleurrijk en harmonisch, wist ze: hij kan me helpen mijn muzikale handtekening te ontwikkelen. En zo geschiedde.

Tsoupaki verplaatst stapels op haar bureau. “Ik moet opruimen. Er komt een deadline aan, een opdrachtcompositie voor de ZaterdagMatinee.” In oktober klinkt een première van haar hand, naast Debussy’s ‘La mer’ - op papier een boeiende combinatie.

De essentie van mijn werk is tijdloos. In muziek druk ik het al­ler­per­soon­lijk­ste uit, het diepzinnigste wat ik te vertellen heb.

Calliope Tsoupaki

“Ik ben geboren in Piraeus, de haven van Athene. Van oudsher trokken mensen naar de grote stad om een beter leven te hebben, zo ook mijn ouders. Om mij heen was altijd de zee - op vakanties, in het dagelijks leven. De zon, de zee, de warmte - ik heb, en dat is echt waar, herinneringen daaraan als baby in de wieg. Mijn vroegste herinnering is dat ik  wakker word in die omgeving. Ik identificeer me met de zee. Ja, dat komt ook tot uiting in mijn muziek. De essentie van mijn werk is tijdloos. In muziek druk ik het allerpersoonlijkste uit, het diepzinnigste wat ik te vertellen heb. Ruimte, tijd, elasticiteit van melodieën, daar ben ik altijd mee bezig. Misschien hoor je de zee in wat ik componeer - maar heel anders dan bij Debussy, die verklankte concreter de impressie van de zee, de golven.

Bakermat van de democratie

Het Griekse in mijn muziek komt uit mezelf, en ontstaat niet omdat ik me verplicht voel mijn vaderland in mijn kunst te vertegenwoordigen. Als ik niet Grieks zou zijn, zou ik ook geïnspireerd raken door de Griekse archetypen, de mythologie. Het land staat aan de basis van de Europese cultuur, het is de bakermat van de democratie.”

“Griekenland is een warme omhelzing. Veel mensen gaan ernaartoe om iets heel anders dan elders in Europa mee te maken. De geografische ligging van het land maakt dat het een poort naar het Oosten is. Griekenland staat tussen twee culturen in, oost en west, die elkaar niet begrijpen.”

Het huidige Griekenland, dat nog maar honderd jaar bestaat, is een product van het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk. Na 1922 kwam het tot een etnisch-religieuze uitruil van Grieks-orthodoxe christenen die van Turkije naar het huidige Griekenland gingen, en moslims die de omgekeerde weg bewandelden. Een zuivering op religieuze basis die diepe wonden heeft geslagen - net als de beide wereldoorlogen en de naoorlogse kolonelsdictatuur. Beïnvloedt die geschiedenis ook Tsoupaki’s belevingswereld?

Taai volk

“Er zit iets krachtigs in de Griekse identiteit. Er gaat oerkracht uit van de mensen, een drive om te leven en om te overleven, dat voel ik bij mezelf ook heel sterk. We zijn een taai volk, je krijgt ons niet kapot, ook in deze moeilijke tijden niet. We hebben een geschiedenis met veel bittere kanten, er is veel bloed vergoten. We hebben nog steeds tijd nodig om te voelen hoe het is om Grieks burger te zijn. Wat er speelt in Griekse hoofden, kun je als buitenstaander niet zomaar beseffen. Het heeft veel te maken met taaiheid: we bestaan nog, onze taal bestaat nog, ons land.”

Ik voel in mijn vaderland geen belemmeringen, hoef niets te interpreteren, er is niets wat ik niet begrijp.

Calliope Tsoupaki

Tsoupaki heeft een gepassioneerde manier van spreken. Ze is beweeglijk. Ze is ook iemand die je niets wijsmaakt. Met een zwaar accent zoekt ze soms naar het juiste Nederlandse woord. “Griekenland is een grote open ruimte, een begrip. Ik voel me er vrij, ik ervaar er altijd weidsheid, de horizon, het gevoel dat de zee me geeft. Niet lang geleden heb ik Amorgos ontdekt, een onderdeel van de Cycladen, een eilandengroep. Het kent een ruig landschap, geen boom te bekennen, alleen maar steen, een heel andere samenstelling dan alle andere Griekse eilanden. Amorgos wordt ook wel de diamant van de Egeïsche Zee genoemd. Ik heb daar via de ruggegraat van het eiland zo’n vijf uur lang gewandeld van noord naar zuid. Je ziet de blauwe zee aan de ene kant en je ziet de blauwe zee aan de andere kant.

Het voelt alsof je je op de top van de wereld bevindt, alsof je vliegt. Zo’n diepe inspiratiebron kan ik alleen daar, op eigen terrein, ervaren. Ik voel in mijn vaderland geen belemmeringen, hoef niets te interpreteren, er is niets wat ik niet begrijp. Ik heb in het antieke amfitheater van Epidavros op de Peloponnesos gewerkt. Daar zijn de Griekse tragedies opgevoerd, je voelt de geschiedenis.”

“Toch ben ik weggegaan, niet alles was rozengeur en maneschijn. In Griekenland kon ik mijn droom niet realiseren. Ik had een muziekpraktijk nodig, samenwerking met mensen, anders kun je niet bestaan als componist. In Griekenland ervoer ik weinig steun en begrip. Ze kunnen er erg egoïstisch zijn, dan is het ieder voor zich. Ik dacht: of ik blijf hier en ik ga de strijd aan, of ik doe dat elders, met meer vertrouwen in de toekomst.”

Samensmelten van culturen

Tsoupaki werkt gestaag aan een gevarieerd oeuvre, haar fantasierijke instrumentatie vormt een van haar grote krachten. In een westers ensemble krijgen oosterse instrumenten een plaats, zoals in de ‘Lucas Passie’ uit 2008, haar doorbraakstuk, geschreven in opdracht van het Holland Festival. “In de ‘Lucas Passie’ ben ik helemaal mezelf, daarin kom ik naar buiten zoals ik ben. Je kunt precies horen wat ik allemaal wil zeggen, in instrumentatie, melodie, harmonie, alles. Voor mij is het belangrijk dat culturen samensmelten en niet dat kenmerken van de ene cultuur ter decoratie dienen van de andere.”

Hier in huis zijn de twee culturen duidelijk aanwezig. Ik breng chaos mee. Hoe ik met tijd omga, werkt op de zenuwen van mijn man.

Calliope Tsoupaki

In hoeverre lukt dat samensmelten van haarzelf, als Griekse, met de Nederlandse cultuur? “De Nederlandse en Griekse culturen botsen enorm. Soms zitten omgangsvormen in Nederland me dwars, en voelen ze niet natuurlijk. ‘Leuk voor je’, of ‘Ik ben zo blij voor je’ - hoe kun je dat nu zeggen? Je bent blij of niet, je bent niet blij voor mij! Zulke uitspraken creëren in mijn beleving afstand, terwijl ik weet dat het juist goed bedoeld is. We hebben het over schijnafstand, ik ervaar dat de mensen warm en toegewijd zijn, de vriendschappen deugen.”

“Hier in huis zijn de twee culturen duidelijk aanwezig. Ik breng chaos mee. Hoe ik met tijd omga, werkt op de zenuwen van mijn man (schrijver Edzard Mik, red). Ik heb een heel ander besef van tijd. Sinds ik hier woon, weet ik pas hoe een agenda werkt en dat die rust kan geven. Soms moeten er dingen gebeuren, afspraken gemaakt, je stuk moet af zijn, de musici willen weten wanneer ze kunnen repeteren, enzovoort. Als iets in je agenda staat, gaat het gebeuren. Plannen, pragmatisch zijn, daar zijn we in Griekenland niet zo goed in.”

“Vroeger, toen onze dochter Elèni klein was, rende ik in de speeltuin achter haar aan met eten. Edzard dacht: die vrouw is gek. Hij vond het vreselijk. Dit kon niet waar zijn! Maar in Griekenland is dat heel normaal, een kind eet makkelijker als het speelt. Elèni is tweetalig, ze wil zich verbonden voelen met Griekenland, ze vindt het fijn. Ik heb daar veel in geïnvesteerd, heb vanaf het begin nooit Nederlands met haar gesproken. Dat was lastig voor Edzard, maar ja, ik zei dat hij dat maar moest slikken. Ik ben meer mezelf in het Grieks dan in het Nederlands. Ik ga niet in een intermediaire taal spreken met mijn kind, ze moet precies weten wie ik ben. Toen ze naar de basisschool ging, begon ik het spel te verliezen, ze ging over op Nederlands. Dat was natuurlijk prima. Maar nu zegt ze uit zichzelf, als ik Nederlands tegen haar praat: Wat doe je gek, mama, praat eens normaal.”

Go with the flow

“Net als de Grieken houd ik van uitgebreid tafelen. Ik maak altijd veel eten, niet per se Grieks, wel een mix van mediterraan en oosters. Ik geloof niet dat hier ooit twee keer hetzelfde gerecht op tafel heeft gestaan. Het avondeten in Nederland vind ik heel fijn, een mooi rustpunt op de dag. In Griekenland had ik problemen met het warme middageten en de middagslaapjes. Ik had zoveel te doen en wilde verder. Grieks is: go with the flow, je neemt het zoals het komt.”

Elders in huis wordt Chopin gespeeld achter de piano. Het rustige studietempo past bij het warme weer. Hoe tastbaar Grieks is het bij een Griekse thuis in de Amsterdamse Rivierenbuurt? “Valt wel mee, echt. De lappen op de banken passen bij mijn bohémienkarakter, ze geven kleur aan het geheel. Een wandkleed met gekleurde schelpjes, van een vriendin gekregen, het doet me denken aan de Griekse warmte en het zonlicht. Maar het meest gehecht ben ik aan mijn altaar. Ik heb geen Grieks-orthodoxe kerk om de hoek, dus creëer ik mijn eigen kerkelijke omgeving.”

Ik was ondersteboven van Louis Andriessens muziek. Ik koos eerst voor hem, toen voor Nederland.

Calliope Tsoupaki

Tsoupaki tuurt een tijdje naar de religieuze afbeeldingen achter haar in de kast. “Kijk, dit is een icoon van de heilige Calliope. Ik kan niet zonder haar, ze is mijn beschermster. Calliope is een oude Griekse naam, ze is de muze van de epische poëzie. De muze die mooi praat, en die mooie ogen heeft. Dat mijn ogen blauw zijn, is toevallig”, lacht ze. “Dit icoon van Jezus heb ik gekregen van mijn geestelijke vader in Athene. Zie je de diepe kleuren? De blikken van Jezus zijn heel verschillend. Het ene oog is dat van de alleenheerser, die terugkomt en alles en iedereen een plaats geeft. In het andere oog herken je de blik van de minnaar, de geliefde, degene die zich voor ons opoffert. Mijn ‘Lucas Passie’ is de uiting van die blikken.”

Verlies en vreugde

“Ik hou van de kracht die uitgaat van iconen. De expressie is nooit te vrolijk of te droevig, ze is altijd een samenspel. Als je ernaar kijkt voel je tegelijkertijd vreugde en droefenis, lichte melancholie die niet destructief is, maar die ook in het leven zelf zit. Het gaat altijd over de contradictie en het samengaan van twee gevoelens die elkaar complementeren: verlies en vreugde. Je kunt nooit alleen maar droevig zijn om verlies, maar je kunt ook niet alleen maar blij zijn, want het leven betekent verlies.”

“Ik ben geen componist die alleen maar religieuze stukken schrijft. Ik gebruik wel graag Byzantijnse teksten, ze zijn mooi en puur. Het gaat me in mijn muziek niet om het uiten van mijn geloof. Mijn stukken zouden nooit in de kerk gebruikt kunnen worden, dat is ook niet de bedoeling. Het gaat me om een artistieke uiting. Ik wil met mijn stukken ook mensen aanspreken die niet geloven.”

“Voor Louis Andriessen kwam ik naar Nederland, bij hem wilde ik studeren. Zo universeel is muzikale taal dus. Ik was ondersteboven van zijn muziek. Ik koos eerst voor hem, toen voor Nederland. Griekenland is nu vooral nog een geestelijke ruimte in mij. Odysseas Elytis, de dichter, zei: ‘Griekenland is als een drug, je verlangt naar een land, maar ook naar een existentiële ruimte.’ Dat klopt helemaal.” <<

Calliope Tsoupaki

Calliope Tsoupaki (Piraeus, 1963) is een van de gezichtsbepalende componisten van de Nederlandse muziek. Haar werk staat bekend om de emotionele kwaliteit en het melodische karakter. Zij laat zich inspireren door Griekse mythologie (het oratorium ‘Oidipous at Kolonos’ was de opening van het Holland Festival in 2014), maar ook door Nederlandse legenden, zoals haar recente voorstelling ‘Mariken in de tuin der lusten’.

Tsoupaki’s muziek wordt uitgevoerd in concertzalen als Carnegie Hall in New York, tot Megaron in Athene en Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam. Tsoupaki, die ook pianiste is, is compositiedocent aan het conservatorium in Den Haag.

Ze is getrouwd met de schrijver Edzard Mik en moeder van hun 15-jarige dochter Elèni.

Lees meer onze zomerspecial Griekenland in ons dossier Zomertijd in Griekenland

Lees ook:

Oliver Knussen (1952-2018) was een groot componist met een klein oeuvre

Oliver Knussen was een van die dirigenten die een orkest graag op bezoek krijgt. Als de man met de enorme buik en de pretoogjes binnenkwam, kon iedereen ontspannen. Slechts weinig dirigenten kunnen een orkest zo helder door een moeilijke partituur leiden als hij dat deed.

Lessen in liefde en geweld door George Benjamin

George Benjamin viert het wonder van de stem in zijn nieuwste opera, een renaissance-drama gestoken in een modern jasje. Het Holland Festival zet de Engelse componist in de schijnwerpers.

Deel dit artikel

De essentie van mijn werk is tijdloos. In muziek druk ik het al­ler­per­soon­lijk­ste uit, het diepzinnigste wat ik te vertellen heb.

Calliope Tsoupaki

Ik voel in mijn vaderland geen belemmeringen, hoef niets te interpreteren, er is niets wat ik niet begrijp.

Calliope Tsoupaki

Hier in huis zijn de twee culturen duidelijk aanwezig. Ik breng chaos mee. Hoe ik met tijd omga, werkt op de zenuwen van mijn man.

Calliope Tsoupaki

Ik was ondersteboven van Louis Andriessens muziek. Ik koos eerst voor hem, toen voor Nederland.

Calliope Tsoupaki