Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gemeenten willen niet langer wachten op wetgeving en gaan mensen zonder paspoort zelf helpen

Samenleving

Petra Vissers

Staatlozen worden door geen enkel land als onderdaan erkend. © Gemma Pauwels

Tienduizend in Nederland geboren mensen hebben geen nationaliteit. Gemeenten willen niet langer wachten op wetgeving. Ze gaan mensen zonder paspoort zelf helpen.

Duizenden in Nederland geboren kinderen hebben geen nationaliteit. De kans is groot dat ze later in de problemen komen als ze willen trouwen, reizen of een bankrekening openen. De meerderheid zal nooit het Nederlanderschap kunnen aanvragen. Een wet die hun positie kan verbeteren, ligt al jaren op de plank.

Lees verder na de advertentie

In totaal gaat het om tienduizend mensen die hier geboren zijn en legaal verblijven maar die geen nationaliteit hebben, blijkt uit cijfers die het CBS op verzoek van Trouw samenstelde. Baby’s worden om verschillende redenen zonder nationaliteit geboren. Dat gebeurt bijvoorbeeld als hun ouders ook geen nationaliteit bezitten, bijvoorbeeld omdat ze geen nieuwe kregen toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel en hun geboorteland dus van de kaart verdween. Of wanneer een alleenstaande moeder haar nationaliteit niet kan doorgeven; dat kan in veel landen alleen via de mannelijke lijn. En soms gooien volwassenen hun identiteitspapieren bewust weg in de hoop asiel te krijgen, en zijn hier geboren kinderen daar de dupe van. 

De groep mensen zonder nationaliteit, en dat zijn er in Nederland in totaal meer dan 55.000, van wie het merendeel hier niet geboren is, valt in twee delen uiteen: bijna een kwart van de mensen is erkend staatloos, de rest staat geregistreerd als ‘nationaliteit onbekend’.

Belangrijk onderscheid

Nederland heeft in tegenstelling tot veel andere landen geen procedures voor mensen die willen bewijzen dat geen enkel land ze erkent als onderdaan

Dat onderscheid lijkt een administratief woordspel maar is voor mensen die het betreft erg belangrijk. Een erkenning als staatloze geeft bepaalde rechten; staatlozen kunnen bijvoorbeeld reisdocumenten aanvragen en onder voorwaarden het Nederlanderschap verkrijgen. Wie een onbekende nationaliteit heeft, kan een leven lang in een juridische lacune blijven steken

“De categorie ‘nationaliteit onbekend’ is bedoeld als een tijdelijke administratieve oplossing”, zegt Laura van Waas, die aan Tilburg University onderzoek doet naar staatloosheid en directeur is van het Institute on Statelessness and Inclusion. “Of je moet dan meer onderzoek naar iemands nationaliteit doen of erkennen dat iemand staatloos is.” 

Maar Nederland heeft in tegenstelling tot veel andere landen geen procedures voor mensen die willen bewijzen dat geen enkel land ze erkent als onderdaan. Op dat probleem wees de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties in 2011 al. Een wetsvoorstel dat die lacune moet repareren ligt er sinds 2016, maar is nog niet ingediend bij de Tweede Kamer.

staatlozen webgraphic © Louman&Friso

Dus pakken gemeenten nu de handschoen op. De gemeente Utrecht gaat als eerste zelf nauwkeuriger beoordelen of hun inwoners zonder nationaliteit het stempel ‘staatloos’ verdienen, laat verantwoordelijk wethouder Maarten van Ooijen (ChristenUnie) weten aan Trouw en ‘Reporter Radio’. Volgens hem zit het ministerie ‘te kniezen en te wachten’.

Utrecht trekt nu op met Amsterdam, waar een positief advies van het college ligt op een vergelijkbaar voorstel. Verder heeft de gemeente Den Haag een initiatiefvoorstel klaar voor staatlozen, werkt de PvdA in Rotterdam daar aan, en zijn er in de gemeenteraden van Tilburg, Rotterdam en Eindhoven vragen gesteld over het onderwerp. Ook de gemeente Almere spant zich ‘maximaal in’ om mensen zonder nationaliteit te helpen, zegt wethouder Jerzy Soetekouw (PvdA).

Wat gemeenten nu van plan zijn voor staatlozen lijkt op wat ze eerder deden voor uitgeprocedeerde asielzoekers, met die uitzondering dat de mensen zonder nationaliteit die geregistreerd staan bij gemeenten allemaal legaal in Nederland zijn. Maar toch: “Ik zie de analogie wel met de bed-bad-broodregeling”, zegt de Utrechtse wethouder Van Ooijen. Over die noodopvang maakten gemeenten en Rijk jarenlang ruzie.

Van Ooijen: “Mijn voorspelling is dat de problematiek van de staatlozen over een paar jaar doordringt tot de burelen van het ministerie.

“Dan zou de discussie wel eens net zo kunnen lopen als met de bed-bad-brood. Mijn hoop is dat de gemeenten dan al een adequaat stelsel hebben. En dan zul je zien dat de wet uiteindelijk gebaseerd wordt op wat de gemeenten al hebben opgebouwd.”

De uitzending van Reporter Radio over staatlozen is zondagavond tussen 19:00 en 20:00 te beluisteren op Radio 1.

Pleegmoeder Irene met haar kinderen Vanessa (links) en Chisom (zittend). © Maartje Geels

Niet langer gevangen in niemandsland

Toen Irene Gefferie (57) pleegmoeder werd van twee in Nederland geboren meisjes nam ze aan dat het Nederlandse kinderen waren. Tot bleek dat de meisjes überhaupt geen nationaliteit hadden. “Ik dacht: wat is dit nou? Ik wist niet van staatloos, of nationaliteit onbekend.”

Drie maanden en twee jaar waren Chisom en haar zus Vanessa toen hun moeder overleed. Ze groeiden op bij Gefferie en inmiddels zitten er twee pubers aan de keukentafel in Almere. Chisom (15) zit in de derde klas, wil arts worden. Vanessa (17) is dit jaar begonnen aan de opleiding tot verpleegkundige. 

De eerste keer dat Gefferie doorhad dat er iets niet klopte, was toen ze met de twee meisjes van toen zes en acht jaar oud op Schiphol stond, klaar om naar Engeland te vliegen. Daar bleek dat de meisjes het vliegtuig niet in mochten. Gefferie: “Toen ben ik op onderzoek uitgegaan.” Volgens de IND waren de meisjes Soedanees maar bij de ambassade kreeg ze te horen dat het land de biologische moeder van de meiden niet kent, en de twee meisjes ook niet. “Ik moest 75 euro betalen voor een document waarop stond dat de kinderen niet Soedanees zijn. Toen dacht ik: nu heb ik bewijs.” 

Geen nationaliteit

Maar dat was slechts het begin. De meisjes hadden wel een verblijfsvergunning, maar zonder nationaliteit komt een mens nergens. “Als kind ben je daar niet zo bewust van”, zegt Chisom. “Maar later wel. Zonder nationaliteit zou ik geen arts kunnen worden. Trouwen kan niet, een huis kopen is moeilijk. En wat als mama er niet meer zou zijn?”

Ik ben er behoorlijk ziek van geweest. Ze hebben niemand hier, behalve mij

Na haar gang naar de Soedanese ambassade toog Gefferie naar die van Nigeria omdat ze had uitgeplozen dat de biologische vader een Nigeriaan moest zijn. Maar ook daar kreeg ze te horen: deze kinderen zijn niet onze onderdanen. Ze probeerde de kinderen te naturaliseren tot Nederlander. “Maar dat kon alleen als ik een buitenlandse partner gehad zou hebben met wie ze konden meenaturaliseren”, zegt Gefferie. Ze probeerde de kinderen te adopteren. Maar ook dat lukte niet. 

“Ik ben er behoorlijk ziek van geweest. Ze hebben niemand hier, behalve mij. Wat als er iets met mij zou gebeuren? Doodsbang was ik voor hun toekomst.”

Uiteindelijk kwam ze er achter dat de beste kans van de meisjes was om hun registratie bij de gemeente van ‘nationaliteit onbekend’ te veranderen in ‘staatloos’. Erkende staatlozen hebben rechten en kunnen in principe Nederlander worden.

Maar ook dat viel niet mee, omdat Nederland geen procedure heeft om vast te stellen wanneer iemand staatloos is. Gefferie procedeerde tot aan de Raad van State maar verloor in november 2016. “Bewijs maar eens dat geen enkel land je wil.” Ten einde raad belde ze de advocaat van de gemeente op, vroeg of ze met de wethouder mocht praten. 

Met een tas vol fotoboeken van Chisom en Vanessa, hun eerste mutsjes en sokjes toog ze naar toenmalig wethouder Froukje de Jong. “We stonden uiteindelijk allebei met tranen in de ogen. De wethouder zei: ‘Dit kan toch niet?’ De volgende ochtend belde ze op: ‘Zit je’, vroeg ze, ‘of sta je?’ Voor ze iets kon zeggen begon ik al te huilen.” 

De registratie bij de gemeente was aangepast, in oktober 2017 werden de meisjes erkend staatloos. Binnen een maand werden Chisom en Vanessa tijdens een naturalisatieceremonie Nederlander. Chisom: “Dat vond ik wel heel leuk. Eindelijk weet je dat je een paspoort krijgt.” Gefferie: “Nu hebben ze een toekomst. Als ze achttien zijn kunnen ze hun eigen gang gaan.”

Chisom: “Er zijn zo veel kinderen die er niets aan kunnen doen dat ze geen nationaliteit hebben. Je vraagt er niet om om geboren te worden. Er is geen wachtlijst of zo.” Gefferie: “Ik vind het belangrijk om te zeggen dat ik het heel erg vind dat er in Nederland kinderen geboren worden zonder nationaliteit. Het is verschrikkelijk. Je zit gevangen in je eigen land.”

Lees ook:

IND voorkomt principiële uitspraak over staatlozen in Nederland

Behalve staatlozen met een legaal verblijf, zijn er in Nederland ook staatlozen zonder verblijfsvergunning. Asieladvocaten, mensenrechten- en burgerrechtenorganisaties hoopten in maart op een principiële uitspraak van de rechter over hun lot. Die kwam er niet

Deel dit artikel

Nederland heeft in tegenstelling tot veel andere landen geen procedures voor mensen die willen bewijzen dat geen enkel land ze erkent als onderdaan

Ik ben er behoorlijk ziek van geweest. Ze hebben niemand hier, behalve mij