Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Geen man, wel een kinderwens. Is er dan sprake van medische noodzaak?

Samenleving

Leonie Breebaart

© ANP

Lesbische en alleenstaande vrouwen die kinderen willen, moeten zelf betalen voor inseminatie. Heterostellen met vruchtbaarheidsproblemen niet. Wanneer is er sprake van medische noodzaak?

Moet de verzekering te hulp schieten ‘bij gebrek aan man’? Die vraag speelde deze week, nadat het Zorginstituut, een onafhankelijk adviesorgaan, had verduidelijkt dat vrouwen zonder indicatie geen geld krijgen voor kunstmatige inseminatie. Vrouwen die daar wél op gerekend hadden, lesbische stellen en alleenstaande vrouwen, reageerden geschokt en verdrietig. 

Lees verder na de advertentie

Carmen Foppen (38) bijvoorbeeld, zat al in een traject en kreeg deze week ineens het nieuws dat ze de volgende afspraak zelf moest betalen. Maar duizend euro leg je niet zomaar op tafel, zeker niet als er meerdere behandelingen nodig zijn, wat meestal het geval is.

Wat haar en haar lotgenoten steekt, is dat heterostellen kunstmatige inseminatie, waarbij donorzaad wordt ingebracht om zwanger te worden, wél vergoed krijgen. De redenering is dat er bij heterostellen iets mis is met het sperma van de man en dus van een medische noodzaak. Maar de vrouwen om wie het hier gaat zijn in feite kerngezond. Hun probleem is dat ze wel een kinderwens hebben, maar geen man.

Petitie

Hoewel er dus medisch gezien geen noodzaak is om hen te behandelen, en dus ook niet om dat te vergoeden uit het basispakket, voelt het afschaffen van de vergoeding heel oneerlijk, zei Foppen in deze krant. Gynaecologen vielen haar bij. Lotgenoten waren toen al een actie gestart onder de naam #mag­ikjekwakkie. Er kwam een petitie, die door tienduizenden Nederlanders werd ondertekend. In de talkshow van Eva Jinek kwam woensdag een gedupeerd stel aan het woord. De vrouwen kregen steun van PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen.

Mensen die minder kansen hebben moet je helpen, anders krijg je geen rechtvaardige uitkomst

Guy Widdershoven, hoogleraar Medische Filosofie en Ethiek aan Amsterdam UMC

Is al die verontwaardiging terecht? Volgens Guy Widdershoven, hoogleraar Medische Filosofie en Ethiek aan Amsterdam UMC, is hier sprake van een dilemma. “Rechtvaardigheid kun je verschillend invullen”, legt hij uit. “Enerzijds zou je gelijke gevallen gelijk moet behandelen. Wat dat betreft zit het Zorginstituut goed, want iedereen die medische problemen heeft, heeft evenveel recht op behandeling. Onvruchtbaarheid is zo’n medisch probleem, terwijl de wens bevrucht te worden dat niet is. Die wens valt buiten de definitie.”

“Aan de andere kant”, zegt Widdershoven, “betekent rechtvaardigheid ook dat je óngelijke gevallen óngelijk behandelt. Mensen die minder kansen hebben (ongelijk zijn) moet je helpen, anders krijg je geen rechtvaardige uitkomst. Een vrouw die ‘bij gebrek aan man’ niet zomaar kinderen kan krijgen, heeft in dat opzicht inderdaad minder kansen. Dat kan reden zijn de behandelingen te vergoeden. Daar komt nog bij dat lesbische ouders en alleenstaande moeders het slachtoffer kunnen worden van negatieve beeldvorming. Mensen zeggen bijvoorbeeld: als jij voor een vrouw kiest, of als jij geen man wilt, dan moet je dat zelf weten, maar dan weet je waar je aan begint. Alsof dat een keuze is. Nog een geval van achterstelling dus. Ook daarom zou je vrouwen op dit punt tegemoet kunnen komen.”

Psychisch probleem

Is het oprekken van ‘medische noodzaak’ niet vragen om problemen? Als pech in het leven wordt geschaard onder medische noodzaak zouden de zorgkosten weleens heel hoog kunnen oplopen. Stel dat er geen medische reden is voor een ooglidoperatie, maar je je door die hangende oogleden wel achtergesteld voelt, zou zo’n operatie dan ook vergoed moeten worden uit het basispakket? Is het niet beter duidelijk onderscheid te blijven maken tussen medische en andere, sociale problemen?

Dat ligt er misschien aan hoe gerechtvaardigd je wens is. Marjolein de Boer, postdoc onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg, doet al twee jaar empirisch-filosofisch onderzoek naar vrouwen die behandeld worden wegens onvruchtbaarheid. Een onvervulde kinderwens kan enorm veel lijden veroorzaken, is haar ervaring. “Sommige vrouwen kunnen hun werk niet meer doen. Ze krijgen psychische problemen, waarvoor ze weer medische professionals moeten inschakelen. Ook dat kost geld. Alleen al vanuit het oogpunt van een kosten-batenanalyse zou je ervoor kunnen kiezen de vergoeding door te zetten. Heel kil gezegd: dat kost de samenleving uiteindelijk minder.”

Toch lijkt dit argument wel een uitnodiging tot chantage. Als ík de behandeling niet vergoed krijg, dan zet ik de arts zo onder druk, dat die wel overstag moet gaan. Ik zeg dat ik depressief word of dat ik naar een anonieme zaaddonor moet grijpen, wat bij mijn kind later tot identiteitsproblemen kan leiden. Zo moet de arts wel toegeven,of de samenleving. Anders zijn we allemaal duurder uit en veroorzaken we alleen nog maar meer leed, zelfs voor de zo gewenste baby.

Hoogleraar Widdershoven is daar niet zo bang voor. Natuurlijk is er een kans op chantage, maar in het algemeen zal daadwerkelijk sprake zijn van een psychisch probleem. “Als een vrouw naar een arts gaat en zegt: ik kan het niet meer aan, dan wordt het indirect een medische noodzaak om zo’n vrouw te helpen. Je kunt eraan onderdoor gaan als een medische behandeling niet meer binnen je bereik ligt.”

De grote vraag is in feite wat medisch noodzakelijk precies betekent, zegt ook onderzoeker De Boer. “Het is niet zo dat je zomaar met cijfers kunt gaan zwaaien en zeggen: dit is medische noodzaak. Het is iets wat je samen afspreekt, iets dat ook weer kan veranderen.” 

Anoniem zaad

Bovendien lijkt er in andere gevallen ook draagvlak voor vergoedingen die je moeilijk medisch noodzakelijk kunt noemen. “Een vrouw die een borst kwijtraakt aan kanker, gunnen we doorgaans een borstimplantaat. Medisch gezien niet nodig, maar iedereen begrijpt dat er reden is deze vorm van leed te verzachten. Waarom krijg je dan geen hulp als je toevallig op vrouwen valt, of de pech dat je geen man kunt vinden met wie je kinderen wilt?”

Wat De Boer betreft zou de vruchtbaarheidsbehandeling dan ook wél vergoed moeten blijven. Omdat ze weet hoe sterk een kinderwens kan zijn, en dus hoe hoog de psychische nood als hulp uitblijft. En omdat je volgens haar kunt voorspellen dat vrouwen zonder die vergoeding een grijs gebied zullen opzoeken. “De verandering heeft reële gevolgen. Vrouwen zullen bijvoorbeeld hun toevlucht nemen tot anoniem zaad. Of ze moeten in het café op zoek naar een man. Je kunt daarvan vinden wat je wilt, maar het gebeurt. Onder meer daarom heb ik de petitie ondertekend.”

Niet vergoeden heeft reële gevolgen. Vrouwen zullen bijvoorbeeld hun toevlucht nemen tot anoniem zaad. Of ze moeten in het café op zoek naar een man

Marjolein de Boer, postdoc onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg

Het succes van de petitie zegt ook wel wat. Kennelijk zijn Nederlanders anders gaan denken. Dat een heteroseksuele vrouw met partner haar kinderwens zo veel makkelijker kan vervullen dan een alleenstaande of lesbische vrouw, spreekt kennelijk niet meer vanzelf. Dat je zulke ongelijkheid wilt opheffen, vinden de ondertekenaars geen vreemde gedachte.

Toch is het nogal wat om de kosten te vergoeden uit het basispakket. Dat pakket is vooral bedoeld om mensen te beschermen als ze plotseling voor onbetaalbare kosten komen te staan. Wie kanker krijgt kan chemotherapie financieel moeilijk opbrengen. Dat kost tienduizenden euro’s. In zo’n geval moeten we bereid zijn die kosten samen te delen: daar kan iedereen inkomen. Maar de kosten voor inseminatie liggen veel lager, daar kún je eventueel voor sparen.  Al is dat voor vrouwen met een kleine portemonnee natuurlijk moeilijker. En daarmee rijst nog een andere vraag over rechtvaardigheid.

Maar om welke bedragen gaat het eigenlijk? Nemen die inseminatiebehandelingen echt zo’n hap uit het collectieve zorgbudget dat Nederland zich daar zorgen over moet maken? Volgens Widdershoven is dat niet het geval. “Je kunt je afvragen waarom er dan zo’n halszaak van gemaakt wordt. Ik vind dat eerlijk gezegd een beetje flauw.”

Lees ook: 

Zaaddonor: ‘Ik heb nooit anoniem willen zijn’

Maak u bekend, anonieme zaaddonor, zei minister Schippers in 2017. Dirk Houtgraaf (57) is zo’n donor. Hij is eigenlijk wel benieuwd of hij kinderen heeft.

Inseminatie voor lesbische of alleenstaande vrouwen kan wél vergoed worden

Dat de minister inseminatie voor lesbische of alleenstaande vrouwen niet kan vergoeden, blijkt een misverstand. 

Deel dit artikel

Mensen die minder kansen hebben moet je helpen, anders krijg je geen rechtvaardige uitkomst

Guy Widdershoven, hoogleraar Medische Filosofie en Ethiek aan Amsterdam UMC

Niet vergoeden heeft reële gevolgen. Vrouwen zullen bijvoorbeeld hun toevlucht nemen tot anoniem zaad. Of ze moeten in het café op zoek naar een man

Marjolein de Boer, postdoc onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg