Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Fris en fruitig ouder worden? Omarm liever je gebreken

Samenleving

Peter Henk Steenhuis

© COLOURBOX
Interview

Het begeleiden van een patiënt is vaak zinniger dan aanpak van een kwaal, zegt zorgethicus Cees Hertogh. Omarm je gebrek, raadt ook filosofe - en arts - Marli Huijer aan.

Fris en fruitig worden we steeds ouder. Daarvoor moeten we wel actief blijven en hebben we medische en technologische vooruitgang nodig. Maar dan leeft iedereen ook lang en gelukkig met een e-bike en een kunstklep. Toch? Nee, zegt Cees Hertogh, hoogleraar ouderengeneeskunde en ethiek van de zorg aan het VU Medisch Centrum Amsterdam. “Wie zo kijkt, ontkent dat gebrek, verlies, afhankelijkheid, kortom kwetsbaarheid belangrijk zijn in het denken over ouder worden.”

Lees verder na de advertentie

Bij u staat die kwetsbaarheid centraal?

“Kwetsbaarheid definieert ons: wij zijn als mensen kwetsbare wezens. Maar zo kijken we niet naar onszelf. We projecteren die kwetsbaarheid op bepaalde groepen, en geven er vervolgens een negatieve invulling aan. In de ouderenzorg wordt hiervoor het begrip frailty gebruikt. Het Centraal Planbureau definieert dit begrip als: een stapeling van tekorten met sterk verhoogde kans op negatieve gezondheidsuitkomsten.”

Dat lijkt me een logische definitie: we willen niet gekwetst raken, gebeurt dat toch dan maakt de geneeskunde deze kwetsuren ongedaan.

“Wie zo denkt, jaagt een illusie na. Kijk naar het dementie-onderzoek. We framen die aandoening als een enkelvoudige ziekte, die je op termijn met medische behandeling, zoals een dementiepil, kunt wegnemen. Dat frame spreekt enorm aan en genereert miljoenen aan subsidie die opgeslurpt worden door onderzoek naar dé oorzaak van de ziekte van Alzheimer. Het resultaat daarvan is slechts dat we de diagnose steeds vroeger kunnen stellen - waardoor mensen nog langer aan dementie kunnen lijden. Verder heeft het ons weinig opgeleverd, geen betere zorg, geen pil - of het moet een pil voor euthanasie bij dementie zijn.”

Hoe moet het dan?

“Erkennen dat het frame verkeerd is. We kunnen beter aanvaarden dat dementie een proces is dat veroorzaakt wordt door meerdere factoren, waar we met medische technologie nooit de vinger achter zullen krijgen.”

We moeten veel meer inzetten op zorg voor patiënten en op een de­men­tie­vrien­de­lij­ke samenleving

Wat een fatalistische conclusie.

“Nee hoor, zo’n realistisch standpunt maakt het mogelijk op een andere manier naar dementie te kijken. Als we de illusie van een alles verhelpende pil kunnen loslaten komt er meer ruimte voor onderzoek dat niet zozeer naar niet de oorzaak, maar naar de gevolgen van dementie kijkt. We moeten veel meer inzetten op zorg voor patiënten en op een dementievriendelijke samenleving. Dat vraagt een heel andere verdeling van onderzoeksgelden.”

Dat vergt een omslag in het denken.

“We moeten op zoek naar een ander frame.”

Doet u eens een voorzet.

“Laten we onze kwetsbaarheid omarmen en niet als te vermijden tegendeel van succesvol ouder worden zien. Wij zijn kwetsbare wezens, eigenlijk in alle fasen van ons leven. Vanuit die kwetsbaarheid leven we in een samenleving met én voor anderen.

“Kwetsbaarheid wijst ons op de relationele aspecten van ons bestaan. Het doet ons vragen stellen als: hoe verhouden we ons tot afhankelijkheid, hoe vinden we het aangewezen te zijn op een ander, hoe denken we over eindigheid?”

Nu rennen we weg voor dergelijke vragen?

“Ja, en we houden een geneeskunde in stand die kwetsbaarheid denkt te kunnen repareren. We leiden de dokters van morgen op in een geneeskunde van gisteren. Het medisch curriculum wordt nog steeds beheerst door een denken in enkelvoudige ziekten die je door een oorzakelijke behandeling kunt wegnemen, met genezing als gevolg.

“Helaas, hedendaagse ouderen hebben de onhebbelijke gewoonte aan meerdere ziektes naast elkaar te lijden: multi-morbiditeit. Nog zo’n term waarin onze verlegenheid met het onderwerp tot uitdrukking komt: alsof de patiënt een optelsom is van enkelvoudige ziektes, die je met een beetje goede wil stuk voor stuk kunt aanpakken.

“Medisch studenten wordt nog altijd voorgehouden, dat in het lijf van een ‘normale’ patiënt één ziekte is terug te vinden die je kunt wegnemen. De oudere patiënt wordt gezien als uitzondering op die regel. Eenmaal aan de slag willen ze vooral die normale patiënt zien. Maar dan ontdekken ze met een kwetsbare oudere van doen te hebben bij wie deze benadering faalt. Dat frustreert ze.”

Hoe kan het dat deze werkwijze zo dominant geworden is in de geneeskunde?

“Omdat onderzoek gericht op succesvol en vitaal ouder worden naadloos aansluit bij ons dominante individualistische, rationalistische mensbeeld: wij willen onafhankelijk zijn, wij accepteren niet dat sommige gezondheidsproblemen onoplosbaar zijn. En omdat het huidige onderzoek zo goed bij ons mensbeeld aansluit, valt er ook makkelijk onderzoeksgeld voor los te weken.

“Dat geldt niet alleen voor het medisch onderzoek, maar ook breder. Op dit moment gaat een groot deel van de Europese onderzoekssubsidies naar onderzoek dat belooft bij te dragen aan succesvol ouder worden. Veel minder middelen zijn beschikbaar voor onderzoek naar goede zorg na het onvermijdelijke falen van dat succes.

“Als je kwetsbaarheid centraal stelt in je beleid, zoals wij in Amsterdam in het onderzoeksprogramma Aging and Later Life doen, leidt dat tot een andere onderzoeksagenda. En ook tot een andere visie op de opleiding van artsen. Hier moet echt het roer om.

“Leid de dokter van morgen niet op in een ziektegerichte, maar in een persoonsgerichte geneeskunde, met aandacht voor kwaliteit van leven en voor veerkracht: het vermogen van kwetsbare ouderen om zich aan te passen aan tegenslag.

“Een bescheidener rol voor genezen, een grotere rol voor begeleiden. Zo krijgen we andere, maar betere artsen. Ik ben ervan overtuigd dat dit ten goede komt van de ouderen. En aan onszelf, want een paar keer met je ogen knipperen en je bent zelf deze oudere.” 

We hebben er recht op te weten wat mij te wachten staat, ook al gaat dit ten koste van de collectieve zorg

Een arts die pleit voor kwetsbaarheid?” vraagt Marli Huijer, voormalig Denker des Vaderlands. In deze lezingenreeks ‘Eeuwig leven, nooit meer ziek’ hebben we een jaar lang allerlei onderwerpen over gezondheid, ziekte en genezen voor het voetlicht gebracht.  Huijer: “Ik heb vaak gepleit voor het omarmen van je lot, het accepteren van ziektes en leren leven met gebreken. Ik stuitte op onbegrip. Telkens viel me op dat sprekers en publiek het lijden compleet willen uitbannen. Genetische afwijkingen? Zo vroeg mogelijk opsporen, dus screenen op DNA. Gepersonaliseerde zorg? We hebben er recht op te weten wat mij te wachten staat, ook al gaat dit ten koste van de collectieve zorg. Robots? Ze zullen ons helpen onze kwetsbaarheid te compenseren.

“En dan stelt nu een hoogleraar ouderengeneeskunde, dat we kwetsbaarheid moeten omarmen, sterker nog, dat we onze geneeskunde zouden moeten organiseren rondom het begrip ‘kwetsbaarheid’. Dat is nieuw.”

Hertoghs standpunt is niet zo verwonderlijk: ouderen zijn kwetsbaarder dan jongeren.

“Terecht zegt Hertogh dat ouderen kampen met vele, chronische kwalen waar geen eenduidige oplossing voor is. Gemiddeld krijgen we vanaf ons 65ste meer kwalen en gebreken. Je zou dus kunnen zeggen: tot 65 heeft de geneeskunde geen boodschap aan kwetsbaarheid, en richt ze zich op het uitsluiten van welk lijden dan ook; vanaf 65 komt kwetsbaarheid centraal te staan, omdat dit aansluit bij de realiteit.”

In dat geval zou u ernaast hebben gezeten in de voorgaande debatten, en is het logisch dat we de kwetsbaarheid naar de laatste levensfase verbannen.

“Momenteel kampen veel jongeren tussen de 20 en 30 met burn-out verschijnselen en overwerktheid, door de steeds flexibelere arbeidsmarkt die onzekerheid met zich meebrengt en kwetsbaarheid absoluut niet accepteert. Zelfdoding is in Nederland bij 15 tot 65-jarigen na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak. Onder jonge mannen eist ook het verkeer veel slachtoffers. Bovendien zijn er vormen van kanker, denk aan zaadbalkanker, die vooral bij jongere mannen voorkomen. Het idee dat we onder 65 niet kwetsbaar zijn is een illusie.”

Dat betekent dat we anders tegen kwetsbaarheid moeten aankijken. Maar hoe?

“Dat is voor mij de grote vraag. Cees Hertogh zegt dat je realistisch moet zijn. Wat betekent dit? Dat je je de hele dag realiseert dat je klachten hebt? Moet vertellen dat je rugpijn hebt?”

Als je je focust op die realistische, lelijke elementen haal je de liefde omlaag

Kwetsbaarheid is vervelend. Je kunt drie keer tegen je gezinsleden vertellen dat het je niet zo goed gaat, bij de vierde keer gaat het ze ergeren.

“Kijk je naar de liefde, dan is de realiteit dat je zelf en je partner rimpels krijgen, vetjes, misschien een scheve neus hebben, kaal worden. Realistisch gezien allemaal niet zo mooi. Toch wil je graag mooi gevonden worden, je partner mooi vinden. Als je je focust op die realistische, lelijke elementen haal je de liefde omlaag. Het is de kunst de schoonheid in de gebreken te leren zien.

“Iets vergelijkbaars geldt voor kwetsbaarheid: we moeten onze kwetsbaarheid zien te omarmen, zonder haar te benadrukken, want, inderdaad, dat wordt stierlijk vervelend, en zal ervoor zorgen dat je omgeving zich van je gaat afkeren.”

Hoe gaat u zelf met die kwetsbaarheid om?

“Ziektes en gebreken vind ik niet het meest interessante gespreksonderwerp. Mensen die mijn kwalen kennen, informeer ik hooguit kort over de stand van zaken. Tenzij er iets gebeurd is - bijvoorbeeld een bericht van een medisch specialist - dat mij emotioneert. In zo’n specifiek geval ga ik ervan uit dat ik bij mijn vrienden en familie terechtkan om er over te praten. Dan praat ik trouwens nog liever over de emotie dan over de kwaal. En zodra de emotie is geluwd, spreek ik er nauwelijks meer over.”

U besteedt zo min mogelijk aandacht aan uw kwetsbaarheid.

“Maar dat betekent niet dat ik die kwetsbaarheid ontken of wil wegduwen. Ik zoek naar manieren om zo prettig mogelijk met mijn kwetsbaarheid te leven. Vanuit een ‘werkbare onverschilligheid’ om met filosoof Ignaas Devisch te spreken: met enige, maar niet al te veel, empathie voor het eigen leed. Onze welvarende samenleving biedt mogelijkheden op verschillende manieren je leven te leiden. Zit een kwaal een bepaalde sport in de weg? Ga op zoek naar een andere sport.”

Kwetsbaarheid prima, maar maak er niet de kern van je wezen van.

“Er zijn de laatste jaren prachtige tv-programma’s gemaakt met Nederlanders die vertellen over hun ziekte. Maar die ziekte moet wel - hoe bizar dat ook klinkt - eindig zijn: de aanstaande dood was ook altijd een onderwerp. Ik ken geen programma’s waar mensen week in week uit over de stand van hun chronische kwaal vertellen. Dat gaat de empathiegrenzen te buiten.

Met ziektes, kwalen en blessures valt een goed leven te leiden

“In mijn hart blijf ik een oude huisarts, die weet dat de tijd vele wonden heelt. Voor iemand die zijn leven lang drie keer in de week geschaatst heeft, lijkt een versleten heup een ramp. Zijn levensritme stort in. Maar bijna iedereen weet zo’n tegenslag na een paar maanden in te passen in zijn leven. Dan blijkt dat er met ziektes, kwalen, blessures een goed leven te leiden valt. Ik ben realist, maar wel een realist die in de omarming van het noodlot steeds op zoek is naar hoe met dat lot zo goed mogelijk te leven valt.”

Is er nog plaats voor gebrek?

Wat? Trouw organiseert met VUmc en AMC een debat over ‘hyper-vitale ouderen versus de acceptatie van menselijke gebreken’

Wie?

Marli Huijer (filosoof), Cees Hertogh (specialist ouderengeneeskunde en ethicus) en Kader Abdolah (schrijver). Gespreksleider: Henk Steenhuis

Waar?

De Nieuwe Liefde, Da Costakade 102, Amsterdam

Wanneer?

Dinsdag 30 januari, 20-22 uur

Trouw-lezers ontvangen €2,50 korting via exclusief.trouw.nl, met de code TROUW301.

Dit programma is onderdeel van een reeks medisch-ethische debatten.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

We moeten veel meer inzetten op zorg voor patiënten en op een de­men­tie­vrien­de­lij­ke samenleving

We hebben er recht op te weten wat mij te wachten staat, ook al gaat dit ten koste van de collectieve zorg

Als je je focust op die realistische, lelijke elementen haal je de liefde omlaag

Met ziektes, kwalen en blessures valt een goed leven te leiden