Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

En ineens is het azc leeg

Samenleving

Harriët Salm

Kinderen van vluchtelingen spelen in de Kalverstraat van het azc in de voormalige Bijlmerbajes. © Jean-Pierre Jans

Terwijl volgens de Verenigde Naties wereldwijd 65 miljoen mensen op de vlucht zijn, sluit in Nederland het ene asielzoekerscentrum na het andere. Voor het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (Coa) betekent dit na een periode van extreme groei nu extreme krimp.

Er heerst rust in de Kalverstraat. Let wel: niet in die beroemde Amsterdamse winkelweg. Daar is het vandaag vanwege de kerstvakantie juist topdruk. Maar wel in de lange, brede, betonnen verbindingsweg die onder de zes torens van de voormalige Amsterdamse Bijlmerbajes - nu een asielzoekerscentrum - doorloopt. Ook die is ooit Kalverstraat gedoopt vanwege de centrale ligging, maar ze oogt op deze doordeweekse dag leeg.

Lees verder na de advertentie

Een deur piept open en een groepje giebelende kinderen rent achter elkaar door de sombere gang. Hun gegil weerkaatst tegen de tegels in de holle ruimte. Het klinkt als in een zwembad. Locatiemanager Menno Schot (46) van het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (Coa) verklaart de desolate sfeer: "U treft hier een azc in afbouw."

Sinds september van dit jaar geldt in dit asielzoekerscentrum een stop op het aannemen van nieuwe asielzoekers. De grond onder het gebouwencomplex is verkocht. Er zal de komende jaren een nieuwe woonwijk herrijzen. In die plannen blijft slechts één toren staan en dat wordt een verticaal park. De circa 300 overgebleven vluchtelingen verhuizen dezer dagen naar een ander azc.

Leegloop

Die leegloop staat symbool voor tientallen azc's in het hele land die dit jaar zijn gesloten. Het ging van 55.000 beschikbare opvangplekken eind 2016, naar 33.000 nu. Het is het logische gevolg van het sterk verminderde aantal asielzoekers dat naar Nederland komt. In 2015 deden 44.000 mensen een eerste asielverzoek, vorig jaar 18.000 en dit jaar tot en met november nog maar 14.000. "De capaciteit in de Bijlmer bedroeg vanaf de opening 600 plekken, maar de bezetting in de achttien maanden dat deze vestiging open was, is nooit boven de 400 gekomen", vertelt Schot, zelf al sinds 1998 in dienst van het Coa.

In 2015 hebben we weken gezien van 4000 nieuwe asiel­aan­vra­gen. Ongekend veel.

Gerard Bakker

Op zijn Haagse kantoor legde eerder Coa-baas Gerard Bakker al nuchter uit wat deze realiteit voor het werk bij het Coa betekent. "Wij bewegen mee. Komen er meer asielzoekers, dan breiden we uit, komen er minder, dan sluiten we de deuren weer. Krimp en groei, het hoort bij ons werk."

Bakker trad aan in 2014 en leidde zowel de ongekende groeiperiode als nu de ongekende krimp van de asielopvang. Hij ontving onlangs de prijs voor overheidsmanager van het jaar voor de wijze waarop hij dat deed. "Samenwerken", zegt hij, dat is zijn geheim.

Bakker blikt terug: "In 2015 hebben we weken gezien van 4000 nieuwe asielaanvragen. Ongekend veel. Het is een groei van acht azc's per week. Normaal heb je zo'n acht á negen maanden nodig om één azc te openen. Het was de opgave waar we met zijn allen opeens voor stonden."

Met zijn allen: dat zijn onder meer de provincies, gemeenten, vrijwilligers en natuurlijk de medewerkers van het Coa zelf, vervolgt hij. Links en rechts opende het Coa 'in samenwerking' met gemeenten opvangplaatsen: in tenten, zoals in Heumen, Zwolle en Amersfoort, in sporthallen en in oude, leegstaande rijksgebouwen zoals kazernes en gevangenissen. Boze bewoners in nabijgelegen wijken voelden zich soms overvallen, de democratische processen voor de komst van een azc konden ook niet altijd gevolgd worden.

Crisis

Locatiemanager Schot in Amsterdam herinnert zich die hectische maanden in 2015 nog maar al te goed. Hij was net bezig in sneltreinvaart een locatie klaar te maken in Den Helder toen hij een telefoontje kreeg: of hij naar de Koepelgevangenis wilde gaan in Haarlem om te zien of die als noodopvang voor de binnenstromende vluchtelingen kon dienen. "Bij Alkmaar werd ik weer gebeld. De vraag was niet langer; ga kijken of de plek geschikt zou kunnen zijn. Maar luidde nu: we gaan het doen, ga kijken wat er nodig is. De bussen met mensen waren al zo ongeveer op weg."

Eind 2015 en in 2016 zag Bakker de crisis kantelen. Grenzen in de Balkanlanden gingen dicht, vluchtroutes werden afgesloten. Europa maakte in het vroege voorjaar een deal met Turkije over de opvang van vluchtelingen daar. "In mei 2016 riep toenmalig staatssecretaris Klaas Dijkhoff gemeenten nog op te zorgen voor meer capaciteit, maar in de herfst werd duidelijk dat we juist moesten gaan krimpen. Sindsdien komen er zo'n 600 á 700 mensen gemiddeld per week aan, heel wat anders dan 4000.

Krimp

Het aantal medewerkers van het Coa groeide eerst hard mee. En dit jaar is het weer met eenzelfde tempo afgebouwd. Van 4700 mensen terug naar zo'n 2200 (in beide getallen zijn de deeltijdwerkers meegerekend), een krimp van ruim 50 procent. "Heel hard werven en dan weer afstoten, ook dat is nu eenmaal onze realiteit", vindt Coa-bestuursvoorzitter Bakker in Den Haag.

Asielzoekers verhuizen naar een vestiging ver weg en raken zo hun net opgebouwde netwerk kwijt. Dat zou echt nog beter kunnen.

Het Coa is een uitvoeringsorganisatie die zich baseert op de prognoses van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), stelt hij. "En die fluctueren. Veel van onze werknemers hebben daarom ook een tijdelijk contract, gedwongen ontslagen vielen er bijna niet. Veel van onze mensen vinden een nieuwe baan bij gemeenten, die nu aan de slag gaan met de integratie van asielzoekers die een vergunningen hebben gekregen. Ze kunnen hun ervaring daar goed gebruiken."

Vluchtelingenwerk Nederland is op alle Coa-locaties aanwezig als onafhankelijke vraagbaak voor asielzoekers. "Goed samenwerken? We zien wel dat het Coa zijn best doet om de krimp zo goed mogelijk te laten gebeuren", zegt de woordvoerder van deze organisatie. Maar soms kan de afstemming beter. "Dan rekenen onze vrijwilligers erop dat een vestiging dichtgaat, ze nemen afscheid en opeens blijft ie toch langer open. Of asielzoekers verhuizen naar een vestiging ver weg en raken zo hun net opgebouwde netwerk kwijt. Dat zou echt nog beter kunnen."

Banen

Bakker erkent dit laatste punt. "Wij streven ernaar mensen te laten blijven in de buurt van hun eerste opvang. Dat lukt nog niet altijd, nee, maar het is wel de richting waarin we bewegen."

In het azc in de Amsterdamse Bijlmer werken 29 Coa-medewerkers. Slechts enkelen verliezen hun baan bij de sluiting, de meesten kunnen elders aan de slag. De huidige krimp geeft onder zijn medewerkers 'wel wat onrust, maar niet heel erg,' zegt Schot. "Het gaat natuurlijk wel over je baan. En al is het voorspeld, leuk is het niet om die kwijt te raken." Zelf was hij even bang ook te moeten opstappen, maar dat is niet gebeurd, hij verhuist met de bewoners mee naar een ander azc in Amsterdam. Verhuizen was hier onvermijdelijk, het tijdelijk contract met de eigenaar liep af.

Voor komend jaar is de prognose wederom: lichte krimp. Er komen dus naar verwachting nog minder vluchtelingen naar Nederland. Bakker waarschuwt er wel voor deze prognoses als ultieme waarheid te zien. "Het kenmerk van een prognose is dat hij vaak niet uitkomt. Er zijn nog steeds wereldwijd 65 miljoen mensen op de vlucht, blijkt uit gegevens van de Verenigde Naties. En migratiestromen zijn onvoorspelbaar. Maar ik denk wel dat we beter voorbereid zijn dan in 2015 als een nieuwe grote stroom vluchtelingen Nederland bereikt."

Komen er opeens weer 4000 asielzoekers per week, dan is de buffer van lege plekken die nu is opgebouwd niet groot genoeg, erkent hij. Maar, daar is dat woord van de overheidsmanager van het dit jaar weer, door 'samenwerking' zullen er nieuwe oplossingen komen. "We zijn nu veel flexibeler. In drie weken tijd kunnen we nieuwe locaties opzetten, mochten we te weinig plekken hebben."

Werken bij het Coa is niet alleen vanwege de baan­on­ze­ker­heid soms ingewikkeld

Terug in Amsterdam. Schot slaat rechtsaf door zware deuren, verlaat de Kalverstraat. Hij toont een toren die onlangs nog bewoond werd door alleenstaande asielzoekers, ze zaten ieder apart in de cellen van de oude gevangenis. "Cellen noemen wij hier nu kamers", zegt hij. Op elke deur zit aan de buitenkant een schoolbord. "Zo konden mensen een persoonlijke touch geven aan hun kamer. Iedere nieuwe bewoner kreeg een krijtje, maar er werd nauwelijks gebruik van gemaakt. Blijkbaar zagen zij het toch als zeer tijdelijke bewoning en hadden ze de behoefte niet om er iets eigens van te maken."

Werken bij het Coa is niet alleen vanwege de baanonzekerheid soms ingewikkeld, maakt hij duidelijk. "Het is werken met mensen in een bijzondere, niet gemakkelijke situatie. Elke dag is anders en ja, we moeten weleens incidenten oplossen, de een vindt dat de tv te hard staat, de ander heeft last van iemand die te veel snurkt. Soms zijn er ook grotere opstootjes tussen groepen asielzoekers, bijvoorbeeld bij het voetballen."

Vergrootglas

Als het uit de hand loopt wordt de politie ingeschakeld. "We liggen als Coa onder een vergrootglas en dat is niet altijd gemakkelijk. Bij een opstootje op een gewone voetbalclub waar de politie bijkomt, hoor je daar niks meer over. Maar als het bij ons is, komt het in de krant."

Hij loopt de Kalverstraat weer in, waar de schare luidruchtige kinderen zich heeft uitgebreid. Schot lacht. "Spelende kindjes, dat is wel een ander beeld dan vaak geschetst wordt, toch? Dan hebben mensen het over verspreiders van besmettelijke ziektes, of dochters die niet meer veilig zijn op de fiets, of IS-strijders die wij onderdak geven. Het wordt vaak zo overdreven."

Maar, zegt hij snel, áls er problemen of verdenkingen zijn - van mensenhandel, terrorisme, discriminatie - dan wordt het door de Coa-medewerkers gesignaleerd en doorgegeven. "Het komt zelden voor, maar we hebben onze oren en ogen echt wel degelijk open."

Leraren van de basisschool, en ook vrijwilligers uit de buurt zijn teleurgesteld dat dit azc verhuist. "Zo gaat het vaker", meldt Schot. "Als we ergens komen is er protest omdat sommigen ons niet willen, en als we weggaan is er weer protest, maar dan juist omdat ze willen dat we blijven. Dan heet het opeens boos: mijn azc gaat dicht."

Hij drukt op de liftknop die naar de verdieping gaat waar de uitgang is. Op de grond ligt nog een vertrapte aankondiging van de 'Coa goodbye party': die is al achter de rug. Binnenkort velt de sloophamer deze Kalverstraat en de gebouwen die erboven torenen.

Prognose: nóg minder asielplekken nodig in 2018

De afbouw van de asielopvang zet volgend jaar door, is de verwachting van het ministerie van veiligheid en justitie.

Vijf oorzaken:

1. Het aantal vluchtelingen dat voor het eerst in ons land komt en asiel aanvraagt, zal wederom licht dalen.

2. Het aantal 'nareizigers' - de familieleden die kunnen overkomen als een asielzoeker een verblijfsvergunning gekregen heeft - gaat in de loop van het jaar ook afnemen. Het na-ijleffect van de piek aan eerste asielaanvragen uit 2015 raakt namelijk uitgewerkt.

3. Het aantal wachtende 'statushouders' op een huis slinkt. Nu nog bezetten zo'n 9000 mensen die al een verblijfsvergunning hebben, een Coa-opvangplek. Gemeenten nemen steeds meer maatregelen om hen op te nemen.

4. De procedure voor kansloze asielzoekers uit 'veilige landen' wordt versneld. Zij moeten sneller dan voorheen terug naar hun land van herkomst en zullen dus korter in de opvang zijn.

5. Opvang in de regio is tegenwoordig het sleutelwoord in Europa. In het regeerakkoord van het nieuwe kabinet staat het voorkomen dat mensen naar Nederland komen centraal.

Deel dit artikel

In 2015 hebben we weken gezien van 4000 nieuwe asiel­aan­vra­gen. Ongekend veel.

Gerard Bakker

Asielzoekers verhuizen naar een vestiging ver weg en raken zo hun net opgebouwde netwerk kwijt. Dat zou echt nog beter kunnen.

Werken bij het Coa is niet alleen vanwege de baan­on­ze­ker­heid soms ingewikkeld